Izrugivanje slobode

Polazeći od epskog, metafizičkog, društveno-političkog, psihološkog, filozofskog romana „Zli dusi” Dostojevskog (1871), autorka njegove dramatizacije Tanja Mandić-Rigonat napisala je dramski tekst fragmentarne forme, sastavljen od trideset slika i koncentrisan na razvoj lika Stavrogina i njegovih odnosa prema osobama iz okruženja. Pored teksta Dostojevskog, u scenski tekst su uključeni delovi iz anarhističkih manifesta, u funkciji naglašavanja ideja slobode i beskompromisnog lomljenja stubova društva koji sputavaju individualne potencijale. U dramskom tekstu su vrlo izraženi poetski detalji i suptilne težnje da se prodre u složena psihološka stanja likova. Istovremeno se postavljaju univerzalno značajna pitanja o sudbini ideologija, (ne)mogućnosti društvenih promena, iskrivljavanju revolucionarnih ideja. Mana teksta koja se odražava u predstavi jeste to što se teško prate svi brojni, sporedni tokovi – gledalac koji ne poznaje dobro roman lako pogubi niti u praćenju sekundarnih linija radnje. Ipak, to ne predstavlja nepremostivu smetnju, već pomalo remeti ukupnu, koherentniju percepciju gledaoca.

Režija Tanje Mandić-Rigonat je suptilno poetska i stilizovana, karakteristična po postupcima koji naglašavaju konflikte između stvaranja i uništenja, ljubavi i smrti, dobra i zla, pri čemu ih ne polarizuje u smislu pojednostavljenog, banalnog odvajanja, već ih postavlja kao antagonizme između kojih se kreće stvarni život. Igra glumaca odgovara takvom rediteljskom pristupu, balansira između psihološkog i stilizovanog realizma, u zavisnosti od funkcija likova. Dušanka Stojanović-Glid gradi lik autoritativne Varvare Stavrogine, sa tonovima ironije, kao i Boris Komnenić u efektnom oblikovanju Stepana Trofimoviča Verhovenskog. To temeljito uključivanje ironije, naročito u slučaju Varvare, sredstvo je iskazivanja njihove nadmenosti, nipodaštavanja drugih, elitističke igre moći. Igra Danijele Štajnfeld (Liza) nalazi se na drugoj strani. Iz nje se, bez odmaka, eruptivno preliva životna energija, strast, nepomućena vera u ljubav. Njeni principi su u suprotnosti sa pogledima na svet Nikolaja Stavrogina (Igor Đorđević) i Petra Verhovenskog (Goran Jevtić) koji razarajuće cinično gaze intuitivne ženske principe, inhibirani slepom ambicioznošću. A njihove inicijalno revolucionarne ideje o neophodnosti borbe za slobodu, na putu ostvarivanja se pretvaraju u unakažene, tragično obesmišljene kopije. Revolucija, naravno, proždire svoju decu. Njeni akteri su, ipak, ljudi koji su slabi, pohotni, prevrtljivi, samoljubivi. Milutin Milošević odgovarajuće hladno, distancirano i samopouzdano stvara lik suicidalnog Kirilova, otvarajući pri tome polemike o smislu postojanja, granicama religije, vremenu, beskonačnosti, sreći. Vjera Mujović igra skromnu i poniznu Mariju Lebjatkinu, jednu u nizu žrtvi Stavroginove oholosti i lažnog čovekoljublja, Nenad Stojmenović nervoznog Šatova, Dobrila Stojnić tihu dadilju, Slobodan Beštić čvrstog i udaljenog Tihona, bivšeg episkopa...

Dizajn scene je minimalistički i metaforički, u saglasju sa rediteljskim pristupom poetske stilizacije (scenograf Aleksandar Denić, kostimograf Bojana Nikitović). Muzički lajtmotiv u predstavi, instrumentalna obrada pesme „The Man Who Sold the World” Dejvida Bouvija, ima izraženu poetsku i dramsku funkciju (ko prepozna melodiju, shvatiće i simbolički smisao njenog izbora). Važna poetska značenja ima i uključivanje lika devojčice Matrjoše (Ljuma Penov) koja predstavlja neku vrstu priviđenja, senke Stavroginove podsvesti. Ona je prisutna tokom čitave predstave, u početku je „zarobljena” u odvojenom prostoru, simbolu Stavroginove zakopane raspusne prošlosti – ona ga odatle doziva, dahće, drhti, peva, prateći radnju kao njen metafizički, parapsihološki komentar. Ovaj odvojeni, simbolički prostor će se, kako radnja odmiče, postepeno puniti Stavroginovim sve brojnijim žrtvama, postajući magacin užasa i talog njegove gušene savesti. Spasa u tako hladnoj otuđenosti i cinizmu nema, oni su izraz nemoći, iza njih vreba očajanje, a ne superiornost i moć. Cinizam ne može biti konačni odgovor, već samo privremena maska čije skidanje vodi u duboke lomove.