Srpski vepar na karti Evrope

Percepcija zapadnjačkih kartografa u XVII i XVIII veku, u stručnoj ali i političko-istorijskoj ravni, govori da je tursko osvajanje Srbije smatrano za megaincident i da je rekonkista (oslobađanje otetog) izvesna i državnopravno legitimna.

Ali, to je samo jedan u nizu pikantnih detalja sa izložbe „Srbija na karti Evrope i sveta“, otvorene na Sretenje, u holu Narodne biblioteke Srbije, što je uvod u proslavu sto osamdesete godišnjice postojanja naše nacionalne biblioteke, koja će se slaviti ovih dana.

Jedna od spomenutih, a među njima najvrednija, jeste mapa (bakrorez) Đakoma Kantelija, objavljena je u Rimu 1689. godine. Naslovnica ove karte upućuje nas da su, za ovog autora, Srbija i Rascija sinonimi, dva različita imena za istovetno srpsko „kraljevstvo“, s tim da je „Servia“ ucrtana južno od Beograda, a Rascija na području današnjeg južnog Banata. Kantelijeva mapa je prva značajna „regionalna“ karta Srbije, s mnoštvom označenih mesta (toponima). Istoričar (toponomastičar) Milica Nikolić identifikovala je čak dvesta pedeset toponima s ove mape.

U fondu Narodne biblioteke su i originalni radovi Flamanca Gerarda Merkatora, oca moderne kartografije. Među njima je i njegov „Mali atlas“, a na jednoj Merkatorovoj mapi iz 1610. godine („Vlaška, Srbija, Bugarska, Rumunija“) takođe su prikazane Srbija i Rascija, na opisani način. Na karti istog autora („Slavonija, Hrvatska, Bosna sa delom Dalmacije“), datiranoj u 1634. godinu, „Rascija“ se prostire severno od Save, na potesu od slavonske Požege do zapadnih obronaka Fruške gore. Treba imati u vidu da su ove kao i mnoge druge Merkatorove mape priređene posle njegove smrti, 1594. godine.

Karte koje poseduje srpska Narodna biblioteka dragocene su za istoriografska i toponomastička izučavanja, al, pomažu i srpskoj heraldici. Tako je na „Karti Kraljevine Ugarske“, objavljenoj u Beču 1664, ispod natpisa „Servia“, prikazana veprova glava, ali sa strelom zabodenom u ždrelo a ne u čelo, kao na ustaničkoj, Karađorđevoj zastavi. Radi se o bakrorezu čuvenog austrijskog vojnog inženjera Martina Štira, koji, kao kvalitetan geograf, nije crtao mape „iz druge ruke“, prema izveštajima putopisaca, na primer, već je trošio sopstvene opanke, putujući kroz balkanske predele, najčešće konspirativno, i skupljajući građu.

Autorke izložbe, dr Olivera Stefanović, inače direktorka Odeljenja posednih fondova, i bibliotekarka Maša Miloradović kažu da srpska nacionalna biblioteka poseduje oko trideset pet hiljada listova karata, atlasa i reljefa. Najstarija karta u posedu srpske nacionalne biblioteke na kojoj je prikazana Srbija je drvorez „Nova Grčka sa susednim zemljama“ iz 1580. godine, rad nepoznatog autora.

Čitav ovaj kartografski fond, s delima od XVI do XXI stoleća, nastao je posle Drugog svetskog rata jer, zbog spaljivanja Narodne biblioteke u nemačkom bombardovanju 1941, zbirka je nastajala od nule, a nije sačuvan čak ni popis izgorelih karata. Pokloni i kupovine preko saradnika-ponuđača bili su glavni izvori nabavki, ali i opsesivna predanost stare garde srpskih intelektualaca koji su se dokazivali u nepopularnoj, mukotrpnoj strani rodoljublja.

Tako je za nastanak bogate kolekcije rukopisnih karata najzaslužniji istoričar Relja Novaković koji je, u bečkom Ratnom arhivu, godinama precrtavao mape da bi ih, kao poklon, prosledio biblioteci. A entuzijasta dostojan Novakovića bio je i etnolog Tihomir Đorđević: on je svojom rukom prepisao skoro tri hiljade referenci iz kartografskog kataloga Britanskog muzeja, koje se odnose na Srbe i Srbiju.

U dragocenom fondu naše Narodne biblioteke su i prvi srpski atlas, štampan u Veneciji 1804, delo srpskog erudite Pavla Solarića, rođenog u okolini Bjelovara. Tu je i prva topografska karta Kneževine Srbije, velikorazmerna i detaljna. Reč je o generalštapskoj karti koju su načinili petorica srpskih oficira, zaposleni u Geografskom odeljenju Generalštaba, osnovanom 24. januara 1876. godine.

A prva karta Srbije i srpskog etničkog prostora na Balkanu koju je uradio jedan Srbin, delo je grofa Save Tekelije. Nastala je 1805. godine a čuva se u novosadskom Vojvođanskom muzeju.