Izronio iz zaborava

Ime Miloša Tomića, pilota lovca republikanske avijacije Španije, izranja iz dugogodišnjeg zaborava. U Beogradu je septembra minule godine priređena izložba posvećena jugoslovenskim dobrovoljcima Španskog građanskog rata 1936–1939. Videli su je i preci i rođaci učesnika borbi za odbranu Iberijske Republike, ali i potomci onih španskih boraca koji su igrom sudbine ostali anonimni. Istraživač publicista Šime Oštrić, poznavalac istorije vazduhoplovstva, za vreme obilaska izložbi primetio je izostanak u postavci imena pilota Miloša Tomića, pripadnika borbenih odreda internacionalaca, koji je potom leteo i borio se u elitnoj lovačkoj eskadrili republikanske avijacije protiv fašizma.

Gospodine Oštriću, tragajući za sudbinama vazduhoplovaca, španskih dobrovoljaca, bavili ste se i sudbinom pilota Miloša Tomića. Šta ste dosad pronašli?

– Izreka da život piše romane nalazi potvrdu u neobičnoj sudbini ovog Novosađanina. Njega je u jesen 1936. bujica života odnela u vrtlog građanskog rata u Španiji, u krvave bitke na zemlji i uzbudljive borbe u vazduhu. Ali, nad njegovo ime se nadnela senka, kao namerno postavljeni zastor. Njegovo postojanje i delovanje su prećutkivani, navodno zbog nekih ogrešenja koja nikada nisu javno dokazana.

Koji su prvi tragovi o biografiji tog, moglo bi se reći, čudesnog čoveka?

– Veo zaborava sa imena Miloša Tomića je skinuo sovjetski pisac Sergej Šingarjev 1971. godine. U knjizi "Čatosi idu u napad", objavljenoj u Moskvi, prvi put je otkriveno javnosti ko je bio Miloš Tomić (alijas Dobre Petrović). Autor u tekstu na više mesta sa mnogo uvažavanja govori o ovom jugoslovenskom pilotu i posvetio mu je celo poglavlje, pod naslovom "Volonteri slobode".

Da li je ikada nešto o njemu objavljeno kod nas?

– Prvi put je "Ilustrovana Politika" obelodanila njegovo ime, boravak u Španiji i učešće u borbama. Reagovala je Jelena, pilotova ćerka, obrativši se redakciji, pa je u sledećem broju objavljen razgovor sa njom i nekim Miloševim rođacima. Napis je bio intrigantan, ali nije podstakao ozbiljnija istraživanja. U krugovima istraživača natuknuto je da je ličnost Miloša Tomića kontroverzna i sugerisano je, sa "više distance", da o njemu ne treba pisati.

Šta ste Vi učinili?

– Dobio sam primerak navedene knjige od Vlajka Begovića, veterana Španskog građanskog rata, i na osnovu podataka u njoj, razgovora sa njim i Veljkom Vlahovićem, kao i nekih dodatnih istraživanja sastavio sam prilog o Milošu Tomiću i uneo ga u monografiju "Čuvari našeg neba", posvećenu 35. godišnjici RV i PVO, 1942 – 1977. Međutim, na diskretan mig nekog ko se krio iza funkcije i autoriteta iz objavljenog teksta izostavljen je deo koji se odnosio na Miloša Tomića, jer je, navodno, bilo "neoportuno" pominjati njega.

Čime se on nekom zamerio?

– Onaj koji je tada ignorisao činjenice o postojanju i delanju Miloša Tomića u Španiji i zatamnio njegov lik verovatno je imao razloge za to. Možda će sedamdeset godina od događaja u Španiji glas savesti nagnati nekog da otkrije istinu.

Da li su mu, možda, pripisivani denunciranje ili špijunaža?

– Navodno delovanje Miloša Tomića za račun obaveštajne službe Kraljevine Jugoslavije pobio je kategorično Vlajko Begović. On mi je 1971. rekao da je na neke nagoveštaje u vezi sa Milošem Tomićem kontaktirao sa sovjetskim obaveštajcima u Španiji, koji su mu kazali da su oni, svojim načinom, proverili Tomića pre nego što mu je odobreno stupanje u elitnu lovačku jedinicu, popunjenu pretežno osobljem iz SSSR.

Kada je, kako i gde stradao Miloš Tomić?

– Život je izgubio u Smederevskoj Palanci, gde se zatekao nedugo po završetku Aprilskog rata, u proleće 1941. Po nekim podacima, uhapsili su ga Nemci i streljali. Kvalifikaciju "crveno đubre" su, navodno, izrekli folksdojčeri i to je bio motiv za njegovo ubistvo, a to je, po svemu sudeći, oslikalo njegovu idejnu opredeljenost.

Da li će biti rasvetljena enigma Miloš Tomić, alijas Dobre Petrović?

– Prikupljeni podaci o njemu su delom kontradiktorni i zahtevaju proveru i dopunu iz validnih izvora. Izostalo je svedočenje onih, zbog odmaklog doba i prolaznosti života sve malobrojnijih autentičnih svedoka, koji bi svojim sećanjem pomogli rasvetljavanju nedoumica. Istražio sam obimnu građu i neću se zaustaviti dok ne saznam šta se sve zbivalo sa tom grdosijom od čoveka – u fizičkom, ali i duhovnom smislu.

Pripremate knjigu o vazduhoplovcima, Jugoslovenima, dobrovoljcima u Španskom građanskom ratu. U sadržaj su unete i novoutvrđene činjenice koje se odnose na životnu priču Miloša Tomića. Kada će knjiga biti objavljena?

– Čekamo na izdavača, nadamo se da će se uskoro odazvati. Osim događaja, koji zahtevaju objektivni prikaz, i neke ličnosti, neopravdano zapostavljene, poput Miloša Tomića, treba da steknu zasluženo, a uskraćeno priznanje za svoje delanje. Pilot koji je u više borbi u vazduhu sam i sa drugovima iz jedinice oborio tri neprijateljeva aviona zaslužuje da bude spomenut, ma kakva da je istina o njegovom držanju i delovanju u nekim okolnostima. Ima prava na priznanja, a treba proveriti optužbe protiv njega. Ali, ni osporavanja i osude, ako ga i ocrne, ne mogu da ga izbrišu iz prikaza zbivanja u kojima je aktivno učestvovao.