Da li su srpski potrošači etnocentrični

Danas je veoma popularno zagovarati ideju „kupujmo domaće”. Orijentacija na kupovinu domaćih proizvoda se propagira kao vrhunski patriotski čin koji pomaže razvoju domaće ekonomije. Da li je to stvarno tako i koliko etnocentrizam potrošača (vezanost za domaće proizvode) doprinosi rastu jedne ekonomije kao što je srpska?

Grupa istraživača sa Ekonomskog fakulteta u Kragujevcu (Veljko Marinković, Nenad Stanišić i Milan Kostić)), obavila je tokom 2010. godine zanimljivo istraživanje o tome koliko su srpski potrošači etnocentrični, odnosno vezani za domaće proizvode i koliko smatraju da su potrošači koji kupuju inostrane proizvode odgovorni za domaće ekonomske probleme, naročito nezaposlenost. Istraživanje koje je obavljeno na teritoriji centralne Srbije pokazalo je da u Srbiji postoji umeren stepen opšteg potrošačkog etnocentrizma (skor od 3,72 na skali od jedan do sedam), i da je kao takav veći u odnosu na rezultate prethodnih istraživanja (Veljković, 2005. i 2008). Takav stepen potrošačkog etnocentrizma je na sličnom nivou kao i u drugim zemljama regiona (BiH, Hrvatska i Crna Gora), a razlog za to je činjenica da potrošači iz ovih zemalja pripadaju sličnom kulturološkom i istorijskom miljeu u kojem je stepen vezanosti za domaće proizvode na sličnom nivou.

Što se tiče posebnih kategorija stanovništva, primećeno je da je potrošački etnocentrizam veći kod seoskog u odnosu na gradsko stanovništvo, zatim da je veći kod starijih sugrađana u odnosu na mlađe, i kod muškaraca u odnosu na žene. Veća potrošačka etnocentričnost muškaraca je specifičnost Srbije, jer su istraživanja obavljena u drugim zemljama (Francuska, Estonija, Češka, Mađarska i Poljska) pokazala da su žene po pravilu etnocentričnije od muškaraca. Što se tiče kategorija proizvoda, srpski potrošači su se u kupovini svakodnevnih prehrambenih proizvoda, bezalkoholnih i alkoholnih pića uglavnom opredeljivali za domaće proizvode. Što se tiče garderobe, sredstava za ličnu higijenu i kućnu hemiju, kao i cigarete, tu je odnos pola-pola. Kod bele tehnike i drugih kućnih uređaja domaći potrošači preferiraju isključivo inostrane proizvode, a razlog za to je nepostojanje domaćih proizvoda u ovoj sferi, a ako ih i ima, to su uglavnom strane robne marke, koje potrošači ne prepoznaju kao domaće.

Razlog za povećanje potrošačkog etnocentrizma u Srbiji leži u ekonomskoj krizi u kojoj se etnocentrično ponašanje afirmiše kao društveno prihvatljivo, poželjno i prema nacionalnoj ekonomiji odgovorno. Ovome treba dodati da su i razne mere kreatora ekonomske politike, u vidu subvencionisanih kredita za kupovinu domaćih proizvoda, dodatno doprinele realizaciji potrošačkog etnocentrizma u stvarno ponašanje potrošača, odnosno kupovinu.

Da li je etnocentrično ponašanje poželjno i kakvi su rezultati podsticanja takvog ponašanja? Što se tiče nacionalne ekonomije za nju je poželjan visok nivo etnocentričnosti potrošača, jer vodi ka većoj tražnji i proizvodnji, bržem privrednom rastu i manjoj nezaposlenosti. Kreatori ekonomske politike podstiču ovakvo ponašanje, ređe konkretnim a češće deklarativnim i propagandnim merama. Međutim, da li je sve ovo realno, naročito ako se posmatra iz ugla pojedinačnog potrošača? Što bi naš narod rekao, može da bude, ali ne mora da znači. Šta vredi potrošački etnocentrizam ako ne postoji odgovarajući proizvod, ili postoji ali nije u mogućnosti da zadovolji potrebu na prihvatljivom nivou, i kako pravdati kupovinu domaćeg proizvoda u slučaju kada je odnos cena – kvalitet na strani inostranog proizvoda. Svi se mi opredeljujemo tako da za svoj novac nastojimo da dobijemo maksimalno zadovoljstvo, i u trenutku kada proradi lični egoizam suspendujemo svaku pomisao na kupovinu proizvoda koji ne zadovoljava našu potrebu za odgovarajućim kvalitetom. Zbog toga, afirmacija etnocentričnog ponašanja treba da bude stvar realnog stanja stvari, a ne prostog populizma. Populistički potrošački etnocentrizam je kratkoročni fenomen, koji se bez realne osnove brzo istopi. Ispravan put je izgradnja prepoznatljivih i kvalitetnih domaćih robnih marki, koje su po kvalitetu na vrhunskom svetskom nivou. Tada potrošači imaju realnu osnovu da postanu etnocentrični. Dobar primer su proizvodi naše prehrambene i konditorske industrije.

Naravno da ovaj tekst ne treba da destimuliše kampanju povećanja kupovine domaćih proizvoda već treba da odredi njen domet, koji je skroman u uslovima slabo razvijene ekonomije i proizvoda koji nisu na nivou svetskog kvaliteta. Kada privreda bude proizvodila kvalitetnije proizvode onda će i potrošački etnocentrizam biti realno veći. Tada će srpski potrošači postati etnocentričniji i bez neke preterano zahtevne kampanje, kao što su to nemački potrošači, koji za svoje proizvode smatraju da su bolji od inostranih i zato ih radije kupuju. U takvim okolnostima se može očekivati i brže smanjenje srpskog spoljnotrgovinskog deficita, koji je veliki upravo zbog velike kupovine inostranih proizvoda.

Ekonomski fakultet u Kragujevcu