Zaostavština za budućnost

Izložba posvećena mađarskom istraživaču, Emilu Tordeju, organizovana je pre izvesnog vremena u Muzeju čovečanstva u Londonu (Emil Tordej i umetnost Konga 1900 - 1909). Autor te izložbe je jedan od vodećih svetskih kustosa za afričku umetnost – kustos Britanskog muzeja, Džon Mek (John Mack). Tordej, čija dokumentarna etnografska građa čini deo tekuće izložbe "Pogled na umetnost naroda Kuba (DR Kongo)" u Muzeju afričke umetnosti, je ličnost nedovoljno poznata našoj javnosti, a njegov etnografski materijal se i danas izuzetno ceni kao naučno relevantan izvor za istraživanje, proučavanje i prezentaciju umetnosti i kulture Konga. Muzej afričke umetnosti, kao regionalni muzej ovog tipa, želeo je da isprati korak sa značajnim svetskim muzejima sličnog profila, i da ovom istraživaču posveti dužnu i više nego zasluženu pažnju.

U savremenom dobu, u eri aviona, satelita i globalnih komunikacija, kada putovanja predstavljaju sinonim za turističko uživanje, teško je zamisliti u kojoj meri je do pre samo stotinak godina putovanje bilo podvig skopčan sa opasnostima i poteškoćama, koje se neretko završavao i smrću. Iako su Evropljani "opsedali" afrički kontinent još od kraja 15.veka, tek sa uspostavljanjem kolonijalne vlasti u većini afričkih zemalja, odvažili su se da kroče u neprohodnu unutrašnjost do tada neucrtanih teritorija. Intenzivno istraživanje Afrike počinje u 19.veku.

Basen Konga, smešten u samom srcu crne Afrike, važio je kao jedan od najnepristupačnijih delova kontinenta. Među istaknutim istraživačima tih predela bio je i mađarski entuzijasta, avanturista radoznalog duha, Emil Tordej. Stigao je u Kongo 1900. godine, kao bankarski činovnik u službi belgijske kolonijalne vlasti. Zainteresovao se za proučavanje lokalnih kultura i ubrzo je zapazio izuzetnu lepotu predmeta koje su izrađivali domaći umetnici, čak i kad se radilo o predmetima praktične namene. Oni su očigledno svedočili o razvijenoj umetničkoj tradiciji kongoanskih zajednica.

Ljudi munje

Posebno se isticala umetnost naroda Kuba (u značenju "ljudi munje"), ili Bušongo, stilski prepoznatljiva po geometrijskoj ornamentaciji koja je krasila površine gotovo svih predmeta iz njihovog umetničkog inventara: počev od zidova građevina, preko kultnih posuda od drveta, keramike, lula i oružja, do svečanih tkanina od rafije, ritualnih maski i skulptura – portreta kraljeva. Smirena i promišljena estetika tih predmeta, elegancija i proporcionalan sklad oblika navodili su mnoge evropske istraživače na pomisao o evropskom uticaju na umetnost Kuba. Tordej je smatrao statue Kuba kraljeva najdragocenijim delom umetničkog blaga ovog naroda, svrstavajući ih ujedno u najlepše primere afričke umetnosti.

Bio je fasciniran razvijenošću ovih plemena – pored izuzetnih umetničkih dometa, odlikovalo ih je centralizovano uređenje, hijerarhija i postojanje viševekovnih kraljevskih dinastija. Uprkos nepostojanju pisma, ove zajednice razvile su usmeno beleženje istorije, koju je Tordej uspeo da dokumentuje.i da (na osnovu pomračenja nebeskih tela!) datira početak Kuba kraljevstva na 16.vek.

Svoja naredna putovanja u Kongo ostvario je kao saradnik Britanskog muzeja, i tokom tih kasnijih ekspedicija pratili su ga pisac i fotograf Hilton-Simpson, i slikar etnografskih tema, Norman Hardi. Tordej je nastojao da što objektivnije opiše život i običaje naroda Kuba i njihovih suseda. Imajući u vidu da njegovi tekstovi, kao produkti određene društvene epohe, nisu mogli sasvim da izbegnu "kolonijalni diskurs" (intepretiranje stvarnosti u službi kolonijalnih osvajanja), odlikuju se izvanredno pronicljivim zapažanjima, i u velikoj meri su neopterećeni evropskim predrasudama o "primitivnim ljudima". Možda je tome doprinosila činjenica da je Tordej poticao iz zemlje koja nije imala kolonijalnih pretenzija u Africi.

Rezultat njegovog desetogodišnjeg boravka u Africi je obimna etnografska građa o Kuba narodu i srodnim plemenima, kao i pozamašna kolekcija predmeta etnografskog, ritualnog i estetskog značaja. Najvredniji deo te kolekcije – ukupno tri hiljade predmeta – danas čini sastavni deo afričke zbirke Britanskog muzeja. Njegovi predmeti slili su se u još nekoliko muzeja svetskog glasa: nekadašnji Muzej čoveka u Parizu, Pit Rivers muzej u Oksfordu, Muzej kulturne istorije u Los Anđelesu, Univerzitetski muzej u Filadelfiji, kao i Muzej etnografije u Budimpešti. Njegov etnografski materijal, upotpunjen fotografijama, crtežima i zvučnim zapisima, i danas je relevantan izvor za proučavanje centralne Afrike.

Istorija kraljeva

Tordeju treba odati priznanje zato što je doprineo da se slika o "primitivnim" i "zaostalim" afričkim plemenima promeni nabolje kroz predstavljanje njihove umetnosti i istorije kraljeva. U svom odnosu prema afričkim zajednicama odlikovao se diplomatskim taktom i decentnošću. Nastojao je da razume i prihvati kulturu koju je proučavao. Ophodio se sa uvažavanjem i poštovanjem, kako prema afričkim kraljevima, tako i prema svojim lokalnim vodičima, priznajući im velike zasluge za uspeh svog rada. Poređenja radi, čuveni američki novinar i avanturista, Henri Stenli, koji je u Afriku krenuo tragom nestalog škotskog istraživača Dejvida Livingstona, tek sa velikim negodovanjem priznao je dragocenu pomoć koju je dobijao od svog vodiča, Tipo Tipa.

U vremenu u kojem je Tordej živeo većina istraživača bila je motivisana bezobzirnom željom za bogaćenjem i slavom. Njihovu pohlepnost i brutalnost prema Afrikancima opisao je poznati pisac Džozef Konrad u romanu "Srce tame". Dotle je, po rečima poznavaoca afričke istorije, Bazila Dejvidsona, Tordej bio "neobična vrsta čoveka i neobična vrsta Evropljanina, koga nije interesovala ni slonovača ni jeftina radna snaga već informacije o prošlosti i istoriji kraljeva".

Etnografska građa i reprodukcije crteža nastalih tokom ekspedicija Emila Tordeja u Kongu, kao i autentični predmeti Kuba umetnosti (tkanine, statue kraljeva, ritualni predmeti i ceremonijalno oružje), poreklom iz ekskluzivne belgijske kolekcije, čine sadržaj izložbe "Pogled na umetnost naroda Kuba (DR Kongo)" u Muzeju afričke umetnosti.