Budak i zlatna žica

U jednom razgovoru (1964. god.) Crnjanski kaže da su piščeve teme "u mladosti... često posledica podsvesnih, patoloških naklonosti.
Vrlo interesantne studije o motivima književnog rada dao je profesor Frojd, čije su teorije zastarele ali besmrtne, kao i profesor Jung, koji je našao zlatnu žicu podsvesti čitavih naroda, ali tu žicu kopao budakom.
Teme u knjigama moje mladosti bile su iskrene, opšte, podsvesne". Među citiranim rečenicama nas sada interesuje ona koja se odnosi na Junga.

Nismo naišli na tragove posebnog Crnjanskovog interesovanja za Junga i njegovo delo, tako da je ovo, možda, usamljeni eksplicitno iskazan stav jednog od najboljih srpskih pisaca o jednom od najznačajnijih istraživača u duhovnim naukama dvadesetog veka. Moramo odmah skrenuti pažnju na Crnjanskovu terminološku nepreciznost u citiranom stavu o Jungu: naš pisac pominje "zlatnu žicu podsvesti čitavih naroda", i tako upotrebljava jednu reč, "podsvest", koja se, kao ključna, može vezati samo za Frojda, ali ne i za Junga. Jer , Jung se razišao sa Frojdom upravo u vezi sa "podsvešću" i njenim sadržajima, o čemu je dosta pisano.

On je otišao mnogo dublje ispod individualne podsvesti, do "kolektivno nesvesnog" i arhetipova, kao osnovnih pojmova njegove "dubinske psihologije". Dakle, sintagma Miloša Crnjanskog "podsvest čitavih naroda" može da se odnosi samo na Jungov pojam "kolektivno nesvesno".

Grubo za fino

Nezavisno od ove nepreciznosti, odmah je uočljiva Crnjanskova negativna ocena Jungovog naučnog poduhvata u celini. Jer, ako je izrazito pozitivno ocenio njegovo naučno otkriće, ravno pronalaženju "zlatne žice podsvesti", ili kolektivno nesvesnog, on je vrlo oštro, pa i podsmešljivo komentarisao način na koji je poznati psiholog došao do tog otkrića. Odnosno, on je Jungov naučni metod otpisao kao nešto potpuno neadekvatno prirodi otkrića, ili, kao, metaforički rečeno, upotrebu "grube" alatke ("budak") za "fine" radove kakvo je otkopavanje plemenitih metala ("zlatna žica"). Ali, prethodnu, nesumnjivo efektnu metaforičku sintagmu (možda poreklom iz riznice srpskih narodnih poslovica?) Crnjanski nije do kraja objasnio.

Da bi nam citirana rečenica koja se odnosi na Junga bila jasna, moramo poći od celine Crnjanskovog  kritičkog mišljenja. Reč je  o autoru  koji, posebno u metaliterarnim tekstovima ili u usmenoj komunikaciji, hoće da nas iznenadi, što je jedna od osobina njegove stvaralačke individualnosti, ali i jedna od odlika modernih, za razliku od klasičnih pisaca. U Crnjanskovom slučaju ta iznenađenja su ponekad provokacija, iza koje stoje dublja ubeđenja i saznanja, ali mogu i da sadrže pristrasne, pa zato teško prihvatljive stavove (na primer, njegovo proglašavanje Rafaela "imitatorom", da bi se tako uzdigao Mikelanđelo). Navedeni sud o Jungu ne treba odmah okvalifikovati kao olaku tvrdnju izrečenu u okviru jednog, neobavezujućeg, razgovora.

Ali,nama nije jasno zašto je pisac upotrebio jedan kritički sud koji, nesumnjivo, ima karakter invektive. Najpoznatiji komentatori i kritičari Junga (R. Grevs, M. Elijade, Klod Levi Stros, Averincev, Meletinski.) uvek su podrobno dokumetovali svoje prigovore. U ovom slučaju, izuzev saznanja da se komentar odnosi na Jungove "studije o motivima  književnog rada", nemamo podatke o tome šta pisac konkretno zamera naučniku. Možemo samo da nagađamo, ali je, mislimo, bolje da odgovorimo na važnije pitanje o mogućnosti tumačenja Crnjanskovog književnog dela postredstvom arhetipske kritike, proistekle iz Jungovog otkrića kolektivno nesvesnog. A odgovor na to pitanje, kako na osnovu uvida u dela našeg pisca, tako i polazeći od nekih njegovih eksplicitnih izjava, nesumnjivo je potvrdan.

U dragocenoj knjizi razgovora sa Crnjanskim Ispunio sam svoju sudbinu(1992.), koju je priredio Z. Avramović, postoji više piščevih stavova suštinski saglasnih sa Jungovom teorijom arhetipova. Kada kaže da su "mrtvi u porodici našoj još dugo živi u našem životu", da je "prošlost ... živa u svakom čoveku i svakom narodu", onda je to još jedna potvrda trajnosti arhetipova iz kolektivno nesvesnog na kojoj insistira Jung, ili "nacionalnih" i "porodičnih arhetipova" koje pominju Jungovi naslednici. Tvrdeći da "podsvesnu snagu pisca" nikad "ne treba da smetnemo s uma"; spajajući "podsvesne" i "patološke" "naklonosti" prilikom izbora tema za književna dela – Crnjanski kao da se isključivo okreće Frojdu, a ne Jungu.

Ali, upravo je suprotno, jer je on veliki protivnik psihoanalize. Po njemu, "smešno je" da se "živo" prisustvo prošlosti "u svakom čoveku i svakom narodu ... danas traži najviše u seksu, psihoanalizom, koja vodi u drogiranje i drogu". "Podsvesno" je, dakle, za Crnjanskog isto što i Jungovo kolektivno nesvesno, jer, videli smo, reč je o "podsvesti čitavih naroda", a napomena da su "teme" u "knjigama" njegove "mladosti" bile "iskrene, opšte, podsvesne", takođe potvrđuje vezanost njegove inspiracije za univerzalne arhetipove kolektivno nesvesnog. O tome svedoči i niz Jungovih arhetipskih obrazaca u pojedinim ostvarenjima ovog pisca. Na početku: u "Vidovdanskim pesmama", kako pisac kaže, "očajnički stav" prema srpskoj srednjovekovnoj istoriji, čiji su epski sadržaji, kao arhetipovi, ugrađeni u kolektivno nesvesno srpskog naroda. Zatim, vizije i snovi obuhvaćeni arhetipskom temom rata, u Dnevniku o Čarnojeviću.

Liričar u prozi

I, verovatno prvo u srpskoj književnosti, otkriće "muškog", pa, uporedo, i "ženskog" arhetipskog  karaktera, ne samo u prozi (Priče o muškom), nego i u poeziji: "Tužno je biti muško...". Ovi arhetipovi, kao pojmovi "roda" u antropološkom smislu (gender) jedna su od važnih tema moderne kritike. Sa dvojstvom polova povezani su poznati Jungovi arhetipski obrasci Animus i Anima, čije je približavanje posebno vidljivo u liku Pavla Isakoviča. Taj lik, prema piscu, "čitava studija ljudi i psihologije", spaja "snagu mušku i tugu" (žensku). Neponovljivi su Crnjanskovi opisi porodičnih emocija, koje, prema Jungu, "daju najsnažnije arhetipove".

Razlikujući "strasti" i nežne, "lirske emocije" (prve je opisao u Seobama, a druge u Drugoj knjizi Seoba) i bojeći emocionalnim tonom iskaze u različitim proznim žanrovima, Crnjanski ostaje najveći srpski liričar u prozi. Lirskom sugestivnošću obeležen je introspektivni doživljaj detinjstva Pavla Isakoviča, kao početne faze arhetipskog čovekovog životnog ciklusa. A opisan je taj doživljaj posebnim, "arhetipski jezikom"! I Crnjanskovu fascinantnu rekonstrukciju prošlosti u njegovim velikim Seobama, možemo objasniti polazeći od Junga – povezanošću piščeve inspiracije sa kolektivno nesvesnim njegovog, srpskog "naciona"...

Tako je oštroj Crnjanskovoj kritici jednog naučnog metoda uzvraćeno mogućnošću tumačenja njegovog književnog dela polazeći od tog metoda.