Otkup stanova bivših vlasnika

Očekivani zakon o restituciji imovine bivšim vlasnicima trebalo bi da reši i problem stanova koji su u zemljišnim knjigama u vlasništvu građana, a faktički ih koriste zaštićeni podstanari, lica koja su imala stanarsko pravo, a sada pravo dugoročnog zakupa. Iako je ovaj problem delimično rešen Zakonom o stanovanju, kojim je utvrđena obaveza opština na čijoj teritoriji se ovi stanovi nalaze da vrate vlasnicima stanove na korišćenje obezbeđivanjem odgovarajućeg stana zaštićenim podstanarima, ovo pitanje nije potpuno rešeno.

Ovo nije problem samo vlasnika koji ne mogu da koriste svoje stanove već i zaštićenih podstanara, koji su ove stanove dobili od opštine, vojske ili državnog organa radi rešavanja stambenog pitanja, a praktično ga nisu rešili, jer nemaju pravo otkupa, pa su dovedeni u neravnopravan položaj sa ostalim licima koja su dobila stan u društvenoj svojini i stekla to pravo.

Bivšim vlasnicima imovina je oduzeta nacionalizacijom, ali je stan izuzet iz nacionalizacije u smislu vlasništva ali ne i prava stanovanja u tom stanu. Tamo gde vlasnici nisu živi, pravo svojine je preneto na naslednike. Problem nastaje u slučaju kada su naslednici u inostranstvu na nepoznatoj adresi, ili više nisu živi, a stan se i dalje vodi na bivšeg vlasnika.

Postoji i jedna grupa stanova čiji vlasnici su obeštećeni posle Drugog svetskog rata, na osnovu međunarodnih sporazuma koje je potpisala tadašnja Jugoslavija, tako da ti vlasnici i njihovi naslednici nemaju pravo da potražuju ove stanove, ali se i dalje vode kao vlasnici na osnovu rešenja o izuzimanju od nacionalizacije. Radi se o američkim državljanima koji su, na osnovu sporazuma između vlada SAD i FNRJ o novčanim potraživanjima SAD i njenih državljana, obeštećeni pravičnom naknadom. Ovim sporazumom dogovorena je isplata naknada onima koji su državljanstvo SAD imali na dan potpisivanja ovog sporazuma, 19. jula 1948, kao i u slučaju kada u vreme preuzimanja njihove imovine od strane jugoslovenske države nisu imali to državljanstvo nego su ga posle toga stekli. Zapravo, radi se o jugoslovenskim državljanima koji su za vreme ili neposredno posle Drugog svetskog rata prebegli u SAD i tamo dobili američko državljanstvo.

Propisano je da se naknada isplaćuje iz sredstava saveznog budžeta na osnovu procene vrednosti imovine od strane stručnjaka po nalogu Ureda za zaštitu jugoslovenske imovine u inostranstvu, pri kome je bila formirana posebna komisija za određivanje naknade državljanima SAD. Drugostepeni organ je bio Državni sekretarijat za poslove finansija.

Stoga, korisnici njihove imovine, tj. stanova, mogu da ih otkupe pod uslovom da je bivši vlasnik američki državljanin, da je to bio u vreme potpisivanja sporazuma, i da je obeštećen pravičnom naknadom prema tadašnjim propisima.

Podatke o tome da li je isplaćena pravična naknada bivšim vlasnicima u ovim slučajevima trebalo bi da poseduje Arhiv Jugoslavije. Informacije o tome ko su bili vlasnici na određenim nepokretnostima mogu se videti iz rešenja o nacionalizaciji i pretvaranju privatne svojine u društvenu, a to bi trebalo da poseduju lokalni ili gradski istorijski arhivi u kojima su pohranjene zbirke isprava opštinskih sudova, odeljenja zemljišnih knjiga.

I u drugim slučajevima, kada se ne radi o američkim državljanima, ako su vlasnici strani državljani trebalo bi proveriti da li su obeštećeni pravičnom naknadom, a ako nisu, da li imaju naslednike. U slučaju da naslednika nema, imovina pripada državi, tako da postoji mogućnost otkupa. Ima slučajeva da su bivši vlasnici koji žive u inostranstvu imali punomoćnike za prijem zakupnine, ali takvo punomoćje ne može da važi duže od šest meseci, jer su u protivnom moguće prevare.