Popis na Kosmetu je zamka za Srbe

Jedna od odredaba predloga rešenja za Kosovo i Metohiju, koju je specijalni izaslanik Ujedinjenih nacija Marti Ahtisari početkom meseca predstavio Beogradu i Prištini, neprihvatljiva za srpski pregovarački tim odnosi se i na popis stanovništva u toj pokrajini.

Kako za "Politiku" objašnjava Aleksandar Simić, član srpskog pregovaračkog tima, u međunarodnom pravu i popis stanovništva spada u poslove koje obavljaju suverene države. "Zbog toga je Savet Evrope bio protiv toga da Unmik 2004. i 2005. godine raspiše i organizuje popis stanovništva na Kosovu i Metohiji. Unmik nije po Rezoluciji 1244 Saveta bezbednosti UN imao takav mandat. Marti Ahtisari, u svom planu, nigde ne pominje nezavisno Kosovo, ali svojim planom daje Kosovu sve atribute državnosti i suvereniteta. I odredbom o popisu stanovništva Ahtisari daje suverenitet Kosovu, iako za to nije ovlašćen. Srpski pregovarački tim odbiće Ahtisarijev predlog o popisu na Kosmetu i staviće primedbe na te odredbe", objašnjava Simić.

Ahtisarijeve odredbe o popisu stanovništva, kao i odredba o revidiranju granica novih srpskih opština posle popisa stanovništva, zamka su za Srbe, smatra i dr Sanda Rašković-Ivić, predsednica Koordinacionog centra za Kosmet i član Srpskog pregovaračkog tima.

– Marti Ahtisari je napisao da Srbija i okolne zemlje treba da sačine spisak raseljenih i izbeglih koji žele da se vrate na Kosmet i da daju ovlašćenja međunarodnim agencijama da takva lica popišu. Šta to znači? Srbija, koja po Rezoluciji 1244, ima suverenitet nad Kosmetom i jedina ima pravo da raspiše popis, Ahtisarijevim planom se, tvrdi predsednica Koordinacionog centra za Kosmet, svodi na predlagača spiska raseljenih i prognanih koji žele da se vrate na Kosmet. Kako na to gledaju raseljeni? Oni kažu da su ih međunarodne organizacije i agencije već nekoliko puta popisivale "kao ovce", a da se njihov položaj nije poboljšao, niti su im posle takvih popisa obezbeđeni uslovi za nesmetan povratak u zavičaj. Pravljenje novog spiska za povratak raseljeni shvataju kao prisilno prebrojavanje koje može da znači da raseljenici treba negde da odu, a ne zna se kuda – dodaje dr Sanda Rašković Ivić.

Deo Ahtisarijevog predloga koji govori o revidiranju granica novih srpskih opština ("Odredbe rešenja koje se odnose na osnivanje novih opština može, prema potrebi, da razmatra, menja i dopunjuje međunarodni civilni predstavnik nakon što bude sproveden popis stanovništva") zapravo je "dodatak na osnovnu priču". Naime, pomenutom odredbom Ahtisari "udara" na već dogovorene principe i rešenja o decentralizaciji na Kosmetu. Ovde se, po rečima Aleksandra Simića, Ahtisari ponaša po onoj narodnoj – jednom rukom malo daje, a drugom više uzima. Ahtisari kaže da Srbima daje pet novih opština, a ne kaže da su Srbi, sa obrazloženjem, tražili 15 novih opština. Zatim, po Ahtisarijevom planu, posle popisa u kome neće biti raseljenih koji su rođeni na Kosmetu, Albanci će imati pravo da ocenjuju rezultate popisa i da u skladu sa njima menjaju (revidiraju) granice novih srpskih opština, a da neke od njih čak proglase i za neodržive pa da ih ukinu. Podrazumeva se, kaže Simić, da će Srpski pregovarački tim odbiti takvu odredbu.

Marti Ahtisari predlaže da se popis stanovništva na Kosmetu obavi za godinu dana od prihvatanja rešenja za status Kosova, a da se revidiranje granica srpskih opština obavi šest meseci posle održanog popisa. Ahtisari smatra da su to razumni rokovi. No, postavlja se pitanje da li su realni.

Dr Sanda Rašković-Ivić podseća da je Bosna i Hercegovina Dejtonskim sporazumom, pre 12 godina, proglašena za nezavisnu državu, ali da u njoj još nije održan popis stanovništva. Jednostavno, nisu se stekli uslovi za njegovo održavanje. U situaciji kad se znatan broj raseljenih i izbeglih nije vratio na svoja ognjišta, popisom bi se "zacementiralo" etničko čišćenje na teritoriji Bosne i Hercegovine. To neće stanovnici BiH, neće stručnjaci, niti predstavnici međunarodne zajednice. A na Kosmetu, na kome je povratak raseljenih i izbeglih znatno manji nego u BiH, Marti Ahtisari hoće popis za godinu dana. To ide, kaže dr Sanda Rašković-Ivić, u prilog stvaranju nezavisnog, ali i monoetničkog Kosova, jer će se popisom legalizovati etničko čišćenje i progon Srba i ne-Albanaca.

I Srbi koji su ostali na Kosmetu, po rečima Olivera Ivanovića, predsednika Srpske liste za Kosovo i Metohiju, smatraju da bi popis stanovništva "betonirao" postojeće stanje na Kosmetu. Stanje nije dobro ni za Albance, a za Srbe je pogubno. Popisom bi se raseljeni Srbi i ne-Albanci trajno "preveli" u obespravljen položaj. Tu spadaju i oni Srbi koji su u eskalaciji albanskog nasilja 17. marta 2004. godine oterani sa svojih imanja i to pred očima predstavnika Unmika i Kfora.

I u ovom trenutku, po rečima Ivanovića, Srbi sa Kosmeta smatraju da je Srbija dužna da zaštiti svoje građane, one na Kosmetu, a pogotovu raseljene Srbe.

Postoji poseban problem sa raseljenim Srbima koji se nalaze u centralnoj Srbiji. Naime, kako kaže Snežana Lakčević, načelnik Odeljenja za popis stanovništva u Republičkom zavodu za statistiku, po međunarodnim preporukama za popis stanovništva, usvojenim 2006. godine, potrebno je da osoba boravi bar godinu dana na teritoriji gde se vrši popis. Po toj preporuci raseljeni Srbi ne mogu biti popisani na Kosmetu, jer na njemu ne borave već sedam godina. Sa druge strane, Republika Srbija ih smatra građanima koji privremeno borave na njenoj teritoriji.

Za razliku od raseljenih Srba koji ne mogu da se popišu na Kosmetu, to mogu da učine, recimo, Albanci rođeni u Albaniji, koji su na Kosmet došli posle 10. juna 1999. godine.

Kad god da se popis stanovništva na Kosmetu obavi on mora, ističe Oliver Ivanović, da obuhvati imena svih Srba koji su na Kosmetu živeli pre bombardovanja 1999. godine i pre egzodusa Srba u leto 1999. godine. Ako se popis na Kosmetu, ipak, održi u dogledno vreme međunarodna zajednica ne bi smela, smatra Oliver Ivanović, da dozvoli da se popišu Albanci koji su rođeni u Albaniji i koji su na Kosmet došli posle 10. juna 1999. godine. Zatim, u popisu bi morali potpuno jednak tretman da imaju Albanci, Srbi i ne-Albanci, koji su "trbuhom za kruhom", ili u strahu otišli u inostranstvo.

Međunarodne evropske preporuke za popis stanovništva, usvojene prošle godine, predviđaju, kako kaže Snežana Lakčević, da se popisi stanovništva u evropskim zemljama održe 2010. godine. Ako su, kako kaže naša sagovornica, uređenoj Švajcarskoj potrebne četiri godine za pripremu popisa, onda je predlog Martija Ahtisarija da se popis na Kosmetu sprovede godinu dana po određivanju konačnog statusa – nerealan.