Život u sivilu, memli i buđi

Tri najveće psihijatrijske ustanove u zemlji nalaze se u bivšim konjušarnicima, oružarnicima i vojnim spavaonicama Austrougarskog carstva, koje nisu adaptirane više od pola veka i koje su danas pretvorene u azile za ljude s dna socijalne letvice kojih su su odrekli i porodica i društvo. Osobe kojima je depresija obojila pogled na svet u sve nijanse sivog, mesece i godine svog života provode u sobama na čijim se prozorima nalaze rešetke i kroz čije se ključaonice nezaustavljivo šire mirisi memle i buđi. Oni spavaju u krevetima od čeličnih konstrukcija i na tanušnim sunđerima koje je oglodao zub vremena, a utisak jezivosti dodatno pogoršava hladnoća koja caruje u ovim ustanovama u svim godišnjim dobima.

Ovo su samo neki od utisaka koji se nalaze u izveštaju o ljudskim pravima osoba u psihijatrijskim ustanovama koji su sačinili stručnjaci Helsinškog odbora za ljudska prava. Stručnjaci ove nevladine organizacije su u periodu od septembra 2006. do marta ove godine nadgledali svakodnevicu osoba koje su smeštene sa one strane rešetki Specijalne neuropsihijatrijske bolnice u Kovinu, Specijalne bolnice za psihijatrijske bolesti "Dr Laza Lazarević" u Padinskoj Skeli i Specijalne neuropsihijatrijske bolnice "Dr Slavoljub Bakalović" u Vršcu i svoje utiske sumirali u izveštaju pod nazivom "Ljudi na margini", koji je predstavljen na jučerašnjoj konferenciji za novinare.

– Sumorne i oronule fasade psihijatrijskih ustanove samo su predvorje jezivih utisaka koje počinjete da sakupljate onog momenta kada pređete prag ovih bolnica – ocenila je Ljiljana Palibrk, pravna savetnica Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji. – Visoki plafoni, nepostojeća toplotna i hidroizolacija, vlažni i memljivi zidovi, betonske podloge, prozori i vrata koji ne dihtuju i nedostatak prirodnog osvetljenja zajednički su imenitelj svih prostorija u kojima žive psihijatrijski pacijenti. "Užasno" je reč koja najbolje opisuje stanje bolesničkih soba. U psihijatrijskoj bolnici u Kovinu postoje sobe u kojima leži po 25 bolesnika, koji do svojih kreveta dolaze tako što bukvalno preskaču krevete drugih bolesnika.

Osim toga, zaposleni nemaju nikakve mogućnosti da pregrađuju, niti da nadziđuju prostorije, a stanje zidova, podova i plafona toliko je loše da nikakvi napori u smislu kontinuiranog održavanja, krečenja i pranja to ne mogu da ublaže niti prikriju. Rečju, kada bi potpuno zdrava osoba provela mesec dana u ovim bolnicama iz njih bi izašla kao potpuno bolesna.

S obzirom na to da radovi na toplovodu većine ovih bolnica nisu završeni, topla voda je uglavnom pusti predmet želje bolesnika, jer većina sanitarnih prostorija nema toplu vodu ili je ima tek povremeno. Radijatori su hladni ili mlaki, a ako se ima na umu da su ovo ustanove za dugotrajnu hospitalizaciju u kojima bolesnici borave po nekoliko godina, onda se tek naslućuje sva veličina opasnosti da se teško mentalno stanje ovih bolesnika dodatno iskomplikuje bronhitisima i upalama pluća u zimskom periodu. Osim toga, raspored i veličina soba su takvi da ne dozvoljavaju razmeštaj bolesnika, tako da se bolesnici sa potpuno različitim i međusobno "suprotstavljenim" dijagnozama drže zajedno.

– Lečenje psihijatrijskih pacijenata uglavnom je neadekvatno, jer se sastoji uglavnom od farmakoterapije. Pacijenti nemaju mogućnost da učestvuju u izboru lekara, niti da donose bilo kakve odluke u pogledu terapije i načina lečenja kome su podvrgnuti. S druge strane, srednji medicinski kadar i nemedicinsko osoblje u bolnicama nemaju adekvatnu obuku za rad u psihijatrijskim bolnicama, niti je obučeno tehnikama manuelnog smirivanja uznemirenih pacijenata. Osim toga, oni najčešće nisu nadzirani u popodnevnim i noćnim časovima, tako da imate situaciju u kojoj mlade medicinske sestre koje su tek zakoračile u punoletstvo noćima ostaju same i nadziru sobe u kojima se leče najteži duševni bolesnici – istakla je Ljiljana Palibrk.

Marijana Obradović, pravna savetnica HOLjP-a, ističe da se pacijenti u ovim bolnicama uglavnom smeštaju u zatvoren tretman, jer postoji opasnost od bekstva, a njihova sloboda kretanja ograničena je isključivo na bolničko krilo u kojem su zaključani. Ne postoji jasna procedura niti kriterijumi po kojima se pacijenti smeštaju u tretman, njihovo trajanje, pravo žalbe i obaveza da se ona preispita. Fiksacija pacijenta nije propisana nikakvim zakonskim ili podzakonskim aktima – uznemireni pacijenti se fiksiraju kožnim kaiševima za krevet, s tim što ni u jednoj ustanovi ne postoji posebna evidencija ko je naredio vezivanje, zbog čega i koliko je ono trajalo i ko je učestvovao u imobilizaciji. Porodica se ne obaveštava o vezivanju ili upotrebi sredstava za fizičko obuzdavanje, a zbog nedostatka osoblja i njihove nedovoljne obučenosti – sami pacijenti se koriste u obuzdavanju drugih, uznemirenih pacijenata.