Nismo zaboravili istoriju

U našoj zemlji postoji blizu 600 kategorisanih spomenika kulture iz ratnih perioda, dok na teritoriji 38 država Evrope, Azije i Afrike ima oko 470 srpskih vojnih memorijala. Valja istaći da sve što je podignuto nije i spomenik kulture, kao i da vojni memorijali predstavljaju jedan segment nacionalne kulturne baštine.

Istoričar Dejan Ristić, savetnik u Ministarstvu rada, zapošljavanja i socijalne politike, zadužen za brigu o vojnim memorijalima, kaže da je pogrešan utisak da u Beogradu i Srbiji ima malo spomenika posvećenih događajima i ličnostima iz ratnih perioda, jer imamo dosta memorijala koji su ocenjeni kao značajni za društvo i državu, za njenu istoriju i kulturu. U Beogradu su posebno značajni Spomenik neznanom junaku i Spomenik zahvalnosti Francuskoj. Od pojedinačnih ističu se spomenci kraljevima Aleksandru i Petru Karađorđeviću, a iz vremena Balkanskih i Prvog svetskog rata spomenici četvorici velikih vojvoda (Živojin Mišić, Petar Bojović, Radomir Putnik i Stepa Stepanović) kojih u Srbiji ima više.

Spomenici Karađorđu, vođi Prvog srpskog ustanka, nalaze se u Beogradu i Topoli, dok se Spomenik knezu Milošu nalazi u Takovu, a njegova replika odnedavno je na platou između zdanja Predsedništva vlade i Ministarstva finansija u Beogradu.

U Srbiji postoji nekoliko stotina evidentiranih i kategorisanih spomenika kulture iz ratnih perioda, ali nisu svi od podjednakog značaja za nacionalnu vojnu istoriju. Više od 60 odsto njih odnosi se na period Drugog svetskog rata što ukazuje na neravnopravan odnos u odnosu na viševekovnu srpsku vojnu istoriju. To je posledica ideološkog pogleda na istoriju decenijama posle 1945. godine.

Ristić kao primer takvog odnosa navodi spomenik ilegalnoj partizanskoj štampariji u Beogradu koji se nalazi u Ustaničkoj ulici, kategorisan kao nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja, dok je memorijalni kompleks "Šančevi na Ivankovcu" kod Ćuprije, koji svedoči o prvoj velikoj pobedi Srba nad Turcima, kategorisan kao kulturno dobro od velikog značaja.

Istoričar Čedomir Antić podseća da je nedavno Skoplje poklonio Beogradu Spomenik Ćirilu i Metodiju, tvorcima slovenske pismenosti, koji je postavljen u Vukovom parku. Na uglu Ruzveltove i Bulevara kralja Aleksandra nalazi se Spomenik Vuku Karadžiću koji je tu postavljen tridesetih godina prošlog veka. Antić ističe da su naši muzeji puni raznih bista istorijskih ličnosti koje nikada nisu postavljene, najčešće iz ideoloških razloga. Nedavno je na Zvezdari postavljena bista Aleksandra Obrenovića, vladara po kome je nazvan Bulevar kralja Aleksandra. Ona je pronađena u depou jednog muzeja.

Dejan Ristić ističe da svaka zemlja ima centralno obeležje koje svedoči o događajima iz Prvog i Drugog svetskog rata. Najčešće je to jedno obeležje koje simboliše najznačajnije oružane sukobe u istoriji određene države, kao što je to slučaj sa Trijumfalnom kapijom u Parizu, Spomenikom neznanom junaku u Londonu, gde se povodom 9. maja, Dana pobede u Drugom svetskom ratu, i 11. novembra, Dana primirja u Prvom svetskom ratu, odaju visoke državne počasti. U slučaju Srbije, to je Spomenik neznanom junaku gde predsednik Republike polaže venac 15. februara povodom Dana državnosti, kao i 9. maja i 11. novembra.

U okviru kompleksa Beogradske tvrđave ranije je podignut Spomenik despotu Stefanu, kao i Spomenik braniocima Beograda 1915. godine koji se nalazi na Dunavskom keju. Značajni su i Spomenik vojvodi Bojoviću kod Kalenić pijace u Beogradu, Spomenik vojvodi Stepanoviću i njegova rodna kuća u Kumodražu, Spomenik vojvodi Mišiću kod Beogradskog sajma, Spomenik vojvodi Putniku kod Topčiderske zvezde. Kako kaže Ristić, samo u Beogradu ima više od dve stotine spomenika i spomen-obeležja koja svedoče o ličnostima i događajima iz perioda nacionalne vojne istorije među koje treba ubrojiti i grobna mesta velikana koja imaju spomenička obeležja. Postoji čitav niz spomen-ploča postavljenih po fasadama beogradskih zdanja koja svedoče o konkretnim događajima i ličnostima. Ona su manje poznata našoj javnosti.

Postoje i naselja u Beogradu koja su dobijala imena po ličnostima iz Drugog svetskog rata, kao naselje "Braća Jerković" ili "Veljko Vlahović" koje je promenilo ime, ali je spomenik sačuvan.

Najveći vojni memorijal na teritoriji Srbije jeste Spomen-kompleks "Sremski front" kod Šida. A tu su i Spomen-kompleks "Batinska bitka" u Baču, Spomenik pobedi na Iriškom vencu, Spomenik ruskim veteranima na Avali, spomenički kompleksi u Orašcu, Kadinjači, Kragujevcu, Kraljevu, Jajincima....