Apostol nad apostolima

Lik Marije iz Magdale, istorijske ličnosti čiju posebnu ulogu u životu i stradanju Hristovom dosledno svedoče i sinoptička jevanđelja, vrlo se retko sreće u religioznoj umetnosti Istoka. Pravoslavna ikonografska praksa sažimanja predstave Raspeća Hristovog, sa retkim izuzecima kakav je onaj reprezentativni u Bogorodičinoj crkvi u Studenici s početka 13. veka, ostavlja prostor pod krstom samo za Bogomajku i najmilijeg učenika – svetog apostola i jevanđelistu Jovana Bogoslova. Retke su u hramovima Istoka i predstave Mironosica, poput one čudesne u Mileševi, na kojima nekoliko uplašenih žena susreću, u belo odevenog, arhanđela Gavrila, kako sedi na Hristovom grobu. Pravoslavlje umetničkim sredstvima prikazuje Vaskrsenje Gospodnje slikom Silaska u Ad, odnosno izobražavanjem onog trenutka u kome Hristos pobeđuje smrt, oslobađajući njene prve zatočnike – Adama i Evu.

Marija iz Magdale, žena koju je Hristos iscelio od sedam zlih duhova (Luka 8:1-3; Marko 16:9), nepokolebljiva sledbenica njegovog učenja, nezastrašena užasom poniženja i stradanja svog Učitelja, kojem je na Golgoti prisustvovala (Jovan 19:25-27), spremna da pre svanuća u Vaskršnju nedelju sama krene do njegovog groba i skupocenim mirom i suzama pomaže telo Onoga u koga je bezrezervno verovala (Jovan 20:1-2), očevidno nije previše okupirala misao srednjovekovnih dogmata i freskopisaca hrišćanskog Istoka.

Preobraćena bludnica

Njena "slava" na Zapadu, plod je jedne nepromišljene propovedi pape Grgura Velikog iz 591. godine, kojom su sve biblijske Marije, sa izuzetkom Bogomajke, identifikovane kao "ista ličnost", odnosno bludna preljubnica koju je Isus spasao zverskog kamenovanja. Dalekosežnost ovog drevnog papskog iskaza inicirala je shvatanje Magdalene kao uzbudljive anti-heroine koja će raspaljivati i maštu običnog čoveka, ali i vrhunskih likovnih umetnika, kakvi su bili Donatelo, Leonardo i Rafael, pa sve do autora provokativnih naslova poput "Svete Krvi-Svetog grala", "Žene sa posudom od alabastera", "Otkrovenja Templara", "Da Vinčijevog koda" i mnogih drugih.

Tako je za jedan i po vek, Marija iz Magdale, koju istočna crkva naziva i ravnoapostolnom (jednakom apostolima), prešla fantastičan put od preobraćene bludnice, zaštitnice gubavaca i kolebljivih žena, apostola koji je prema "Zlatnoj legendi" iz 13. veka, hristijanizovao Galiju, "tašte" francuske dinastije Merovinga, feminističke ikone, pa do supruge Isusove i majke njegovog deteta. Novije otkriće takozvanih gnostičkih jevanđelja, a posebno jevanđelja po Mariji (Magdaleni), Filipu i Tomi, zanimljivih, ali još uvek nedovoljno proučenih spisa iz 1. veka hrišćanske ere, unelo je, a u duhu senzacionalizma svojstvenog savremenoj epohi, još veću kontroverzu u lik žene, koju je vaskrsli Gospod u svanuće jednog davnog nedeljnog jutra pitao: "Zašto plačeš, Marijo"?

Iako je papa Jovan Pavle II 1988. godine posebno naglasio da Magdalenu ne treba identifikovati sa bludnicom iz Jevanđelja po Luku, jer je ona "apostol nad apostolima", kao i da je "najjači test vere, raspeće, pokazao da su žene jače od apostola", vekovno podgrevanje mašte grehu sklonog čoveka, i danas najradije ovu zagonetnu ženu vidi otelotvorenu kroz zanosnu Moniku Beluči u Gibsonovom "Stradanju Hristovom".

A ko je ustvari Mironosica u crvenoj haljini sa tamnozelenim ogrtačem sa malobrojnih istočnih fresaka i ikona, ili raskošna, provokativna crvenokosa zavodnica sa Ticijanovih slika?

Marija iz Magdale, jedina je ženska ličnost u Novom zavetu, koju jevanđelisti određuju mestom njenog rođenja, nekad mnogoljudnog i bogatog grada Magdale, smeštenog na sredokraći rimskog puta Via Maris, između Egipta i Damaska, u oblasti Genazaret, na obali Tiverijskog jezera (Judejsko more). Magdala (Migdal – kula na hebrejskom) Marijinog vremena danas je najvećim delom potonula u isto ono jezero koje svoju večnu slavu duguje znamentom Hristovom hodanju po vodi, a od 1986. i činjenici da je u mulju antičkog brodogradilišta otkriven ribarski čamac iz vremena Isusovog života, koji je metaforično i proglašen njegovim.

Ime Marijino Novi zavet pominje čak 13 puta, a da pri tom ne kaže ništa o njenom društvenom statusu, godinama života ili izgledu. Činjenica koju napominje jevanđelista Luka (8:1-3) da je ona jedna od žena koja iz svojih sredstava pomaže Hrista i apostole, ukazuje posredno da je reč o samostalnoj i dobro stojećoj osobi. Njena odlučnost da svog Iscelitelja prati diljem Judeje i Galileje tokom njegovih propovedi, hrabrost da sa njim ide do Golgote, da u cik zore krene ka njegovom grobu pod rimskom stražom, ali i docnije predanje o njenom apostolskom radu na tlu današnje Italije, posredno govore da je Marija zrela i u celini finansijski samostalna ličnost.

Iako se njenim objavljivanjem Vaskrslog Hrista, rečima: "Videla sam Gospoda"! projavljuje ključni trenutak i božanske prirode Jedinorođenog sina, ali i jedne nove epohe, Marija iz Magdale, nakon ovih sudbonosnih događaja, "nestaje" kao akter jevanđeoskih tekstova. Međutim, istorija hrišćanske crkve, govori o njenom neumornom misionarskom radu na tlu rimske imperije, pa i prijemu od strane imperatora Tiberija, što takođe posredno ukazuje na Marijin visok društveni satus.

Blaga Marija

Naime, Marija darujući crveno vaskršnje jaje rimskom caru, ne samo što prva uvodi praksu farbanja jaja, kao jedinstvenog simbola ovog najvećeg hrišćanskog praznika, već i izgovaranjem u toj prigodi: "Hristos vaskrse", utemeljuje dve reči koje čine okosnicu vere u celini, jednu vrstu "legitimacije" istinitog hrišćanina.

Marija iz Magdale se, prema crkvenom predanju, povukla iz Rima u Efes, gde je sarađivala sa Jovanom Bogoslovom na pisanju prvih 20 poglavlja njegovog jevanđelja, što opet posredno ukazuje da je bila obrazovana žena. U Efesu se u dubokoj starosti mirno upokojila neznane godine 22. jula po starom, odnosno 4. avgusta po novom kalendaru, kada je pravoslavna crkva proslavlja pod imenom Blaga Marija. Njeni zemni ostaci su u 9. veku preneseni u carigradsku crkvu Svetog Lazara, a potom, nakon krstaških osvajanja 1204, u Lateransku baziliku u Rimu, gde se jedan deo Marijinih svetih mošti i danas nalazi, dok je drugi pohranjen nadomak Marselja, u monumentalnoj crkvi njenog imena.

Na prekrasnoj dečanskoj fresci iz 14. veka, kraj nogu Vaskrslog Hrista, ponizno kleči Marija iz Magdale, žena čiji je jedini "greh" za života bio njen visoki duhovni rast i njena istinska vera u Gospoda –  dve nesporne istine o ovoj jedinstvenoj ličnost, samom Spasitelju sasvim dovoljne da baš njoj prvoj objavi svoj trijumf nad smrću.