Pedeset murala Beograda

Murali u Francuskoj, na primer, ne nastaju slučajno već namerno, sistemski. Kada se neka zgrada gradi ili rekonstruiše, jedan deo sredstava odvaja se za umetničku intervenciju i ona se u jednom momentu izvodi. Tu se, naravno, konsultuju i stanari. Nasuprot tome, građani Srbije nemaju mogućnost učešća u infrastrukturnim projektima, pa samim tim ni uticaj na to kada će se, kako i gde pojaviti novi mural. To, međutim, muraliste nije omelo. Na fasadama i zgradama Beograda i dan-danas opstaje oko 50 murala, neki u boljem neki u gorem stanju. Ali, tu su.

Prvi poznati mural u našem gradu, koji je, nažalost, uništen, oslikao je 1970. godine Lazar Vujaklija na fasadi male zanatske radnje u Bulevaru kralja Aleksandra. Isti umetnik 1979. godine uradio je još jednu zidnu sliku na fasadi Zapadne kapije Beograda (Geneks) i ona je očuvana, navodi se u zanimljivoj studiji „Istorijat oslikavanja murala u Beogradu”, autora Jovane Stojanović, Miloša Miletića i Mirjane Radovanović, iz udruženja „Kurs”.

Nakon godinu i po dana istraživanja, u koje se ovo troje umetnika upustilo u trenutku početka rada na muralu na adresi Đure Jakšića 7 u Skadarliji, došlo se do sledećih podataka. Većina murala finansirana je od gradskih ili opštinskih uprava, uz pomoć privatnih kompanija, uglavnom onih koje se bave proizvodnjom i distribucijom boja. Istorijski tok može se grupisati u nekoliko celina. Jednu od prvih inicirao je profesor Fakulteta likovnih umetnosti Čedomir Vasić, u saradnji sa Kulturnim centrom Beograda. Druga značajnija inicijativa bila je u vezi sa devetim Samitom nesvrstanih, održanom u Beogradu 1989. Među poslednjim su akcije u okviru Beogradskog letnjeg festivala (Belef) i projekta „Karakterom protiv nasilja” i u organizaciji Kioska – platforme za savremenu umetnost.

– Možda najinteresantnije oslikavanje bilo je ono koje prati čuvene nesvrstane. Tom prilikom finansirana je izrada nekoliko umetničkih projekata u javnom prostoru, među kojima i pet murala. Jedan od njih je rad Vladimira Veličkovića na fasadi Filozofskog fakulteta, kao i delo Miodraga B. Protića na Terazijama. Društvena situacija tada je bila specifična, a murali koji su urađeni zapravo su bili pokloni republika i opština bivše Jugoslavije. Bila je to 1989. godina a svi znamo šta se sve posle desilo – objašnjava Miloš Miletić.

Dosta je bitnih momenata koje bi trebalo pomenuti. Podsetimo se 1977, kada je umetnička brigada „Salvador Aljende” iz Čilea oslikala sa studentima FLU mural na Studentskom kulturnom centru, pod nazivom „Solidarnost jugoslovenskih naroda sa narodima Latinske Amerike”, čiju je rekonstrukciju pre izvesnog vremena uradila umetnica Darinka Pop Mitić. Potom je, kako priča Miletić, u organizaciji Centra za planiranje urbanog razvoja Beograda 1982. godine, održan skup „Komunikacije”, na kojem je prvi put pokrenuto pitanje murala, kao načina uređenja fasada u Beogradu. Već sledeće godine profesor Vasić je s grupom studenata predao mapu sa 50 idejnih rešenja tadašnjem gradonačelniku Bogdanu Bogdanoviću, a Savet Skupštine Beograda 1989. godine usvojio je Operativni plan o uređenju grada. Nakon toga murali više nisu bili „ilegalni”.

– Od 1984. do 1997. godine, Vasić je realizovao više radova, uglavnom u saradnji sa drugim umetnicima: Vesnom Knežević, Radomirom Kneževićem, Mirkom Ognjenovićem, Pericom Donkovim, Igorom Stepančićem, Brajanom Vasićem i drugim. Krajem osamdesetih pojavili su se prvi murali finansirani od privatnih kompanija: mural u Skadarliji i oslikavanje u novom bloku zgrada na Senjaku – dodaje naš sagovornik.

Tokom devedesetih urađeno ih je nekoliko, ali znatno manje nego u prethodnom periodu, da bi nakon 2000. godine značajniji radovi realizovani u okviru Belefa i drugih inicijativa. Karakteristika tog talasa jeste popularizacija grafita i gostovanje poznatih strit-art umetnika.

Prema navodima autora istraživanja, najveći problem tokom njihovog rada pravio je nedostatak originalne dokumentacije. Na to je uticao niz faktora, a verovatno najbitniji jesu neupućenost i nezainteresovanost zajednice. Upravo zato ovo troje entuzijasta rešilo je da svoju studiju u široj formi i publikuje, čim za to sakupi dovoljno sredstava.

M. Dimitrijević