Ni roda ni kapitala

U dimitrovgradsko naselje Vrapča neki vrabac možda ponekad i sleti, ali rode – nikako. Istine radi, pre pet godina, posle cele decenije, jedna je i zalutala. Plač novorođenog deteta u 2005. godini, poslednjoj za koju postoje obrađeni podaci, nije se čuo ni u još 34 od 42 naselja ove, ali ni u 15 od 25 naselja crnotravske opštine.

– Zemlja na brdovitom Balkanu, koja je u četvrtoj deceniji 19. veka imala najveći prirodni priraštaj u Evropi i čije se stanovništvo od 1880. do 1910. uvećalo 68,9 odsto, na početku ovog milenijuma ulazi u stadijum duboke demografske starosti: 22 okruga imaju negativan prirodni priraštaj, umrlih je više nego rođenih, a u poslednjih trideset godina čak 79 opština zahvatio je intenzivan proces demografskog pražnjenja – ukazuje dr Edvard Jakopin, direktor Republičkog zavoda za razvoj.

Odeljenje za demografiju republičkog Zavoda za statistiku zabeležilo je da je, od popisa do popisa, od ukupno 4.239 naselja u Srbiji stopa prirodnog priraštaja u čak 73,3 odsto bila negativna i da je u samo pet odsto bilo više rođenih nego umrlih, a da u otprilike toliko naselja nije bilo ni umiranja ni rađanja. Uz dva naselja koja su 1991. bila potpuno ispražnjenja, bez žitelja je tokom jedne decenije ostalo još sedam.

Gotovo bez izuzetka ove nemile vesti stižu iz onih opština koje se nalaze na dnu lestvice razvijenosti, u koje ni rode, ali ni kapital ne zalaze. Trbuhom za kruhom, za novcem i radnim mestima, jednosmernom ulicom, ostavljajući iza sebe zakatančena dvorišta i opustošene krajeve, narod se godinama kreće ka metropoli i razvijenijim krajevima, u kojima ima posla, lekara, škola, telefona i puteva. I izbegličke kolone išle su istom putanjom.

Tako je od 1971. do 2002. najviše iseljenih iz opštine Crna Trava u kojoj se broj stanovnika smanjio sa 9.672 na 2.563, dok je najveći priliv, izuzimajući beogradske opštine, zabeležen na teritoriji Novog Sada – broj Novosađana se povećao za 45 odsto – sa 206.821 na 299.294.– Velika je povezanost između nerazvijenosti i migracionog salda: što je opština nerazvijenija, to je proporcionalno viša stopa migracionog salda i obrnuto. U više od stotinu opština stopa demografskog pražnjenja viša je od deset odsto – objašnjava Jakopin.

I analiza obrazovne strukture nerazvijenog područja, dodaje, govori o razmerama problema i o krajnje limitirajućim mogućnostima izlaska iz začaranog kruga siromaštva. Na jugu centralne Srbije 24 odsto stanovništva, ili svaki četvrti čovek bez osnovne je škole. Na području Starog Rasa 17,5 odsto ljudi je bez ikakve školske spreme, ili sa nezavršenom osnovnom školom, a samo četiri odsto žitelja ima više ili visoko obrazovanje.

Ipak, ekonomsko-finansijski pokazatelji iz 2005, po kojima su regionalni raskoli i najizraženiji, sve objašnjavaju. Regionalna disproporcija po broju preduzeća je jedan prema 83, po broju zaposlenih jedan prema 64, a najrazvijeniji okrug ostvaruje 222 puta veći prihod i 239 puta veću dobit od najnerazvijenijih.

U Novom Sadu, ako izuzmemo Beograd kao celinu, posluje najviše – 5.892 preduzeća a u Crnoj Travi najmanje – sedam registrovanih firmi. Uz Novi Sad, prednjače beogradske opštine Novi Beograd i Stari grad, a na začelju su sa Crnom Travom Medveđa i Bosilegrad. Beograd beleži najbrži rast, a Pirotski okrug najveći pad broja preduzeća. U Topličkom okrugu samo su četiri preduzeća na 1000 stanovnika.

Velike su razlike i unutar samih okruga. Tako se u Jablaničkom okrugu najveći broj preduzeća skoncentrisao u Leskovcu, koji ima 120 puta više firmi nego crnotravska privreda.

Mada svi okruzi kubure sa padom zaposlenosti, on je po logici stvari najmanji u Beogradu, a najveći u Topličkom okrugu. U Novom Sadu, recimo, radnu knjižicu ima 79.497, a u Crnoj Travi jedva 140 žitelja. Po broju zaposlenih Novi Sad slede beogradske opštine Palilula i Stari grad, a uz Crnu Travu crno je i u Malom Crniću i u Medveđi. Beograd i Južnobački okrug, pri tom, zapošljavaju 37 odsto ukupno zaposlenih, dok u Zaječarskom i Topličkom okrugu na 1000 ljudi radi samo 63.

Jaz između razvijenih i nerazvijenih još je veći kada se posmatraju ostvareni prihod i dobit. Oko dve trećine prihoda skoncentrisano je u Beogradu (45,2 odsto) i Južnobačkom okrugu, a najveće povećanje u 2005. ostvario je Podunavski okrug zahvaljujući kompaniji "Ju-Es stil". Začelje liste rezervisano je za Medveđu i Ražanj sa beznačajnim učešćem u ukupnom prihodu privrede Srbije. Novi Sad, Novi Beograd i Stari grad vode i na ovoj listi. Po gotovo istovetnoj šemi raspoređena je i dobit srpske privrede.