Između istorije i legende

Specijalno za "Politiku"
Ovih dana, pored vesti o pronalasku groba cara Iroda u blizini Jerusalima, u italijanskim knjižarama govori se i o knjizi nemačke istoričarke Linde-Mari Ginter "Irod Veliki" u izdanju "Salerna". Ova nova naučna biografija Iroda Velikog, sa distance od skoro jednog veka od biografije koju je napisao Oto Valter za II Dodatak enciklopedije P. Visova, kao i značajnog Sirerovog poglavlja posvećenog vladaru u "Istoriji jevrejskog naroda", događaj je koji svakako treba pozdraviti.
Salome i Irod su dva imena koja i danas prizivaju teskobna osećanja. Salome predstavlja simbol greha – zaljubljena u proroka Jovana Krstitelja, zatvorenika njenog očuha Iroda, prihvata da igra u čast jevrejskog vladara da bi dobila glavu Krstitelja koji odbija njenu ljubav. Ime Irod, pak, evocira slike krvoločnosti i sadizma. U kolektivnoj memoriji utisnuta su dva događaja: Irod je naredio "pokolj nevinih" u nameri da likvidira, u kolevci novorođenog Mesiju, kao i odrubljivanje Jovanove glave u zamenu za Salominu igru.

U knjizi istoričarke Ginter precizira se da veliki obožavatelj Salominog plesa nije bio Irod Veliki, već njegov sin, Irod Antipa. Veliki monarh nije uprljao ruke krvlju. Sin Antipa je taj koji je naredio ubistvo. Potkrepljujući svoju tezu, autorka navodi da: "što je više poznata figura protagoniste, toliko je više iskrivljena percepcija takozvanog faktičkog sadržaja zbog mnoštva izvora i interpretacija tokom vremena". Oslobađajući Iroda Velikog optužbe za ubistvo sv. Jovana Krstitelja, nemačka naučnica u svom eseju oplemenjuje njegov lik. Međutim, određene činjenice ne idu u prilog ovom pristupu.

Iako je priča o Irodu I na raskrsnici između istorije i legende, i iako se ne može sa istorijskom sigurnošću tvrditi da je Irod Veliki naredio masovno ubijanje dece, manje poznate činjenice savršeno dopunjuju sliku o izopačenosti i svireposti ovog vladara: Irod Veliki je naredio ubistvo svoje žene Mariamne i njenog brata Aristobula III. Poznata je i njegova svirepost prema sopstvenoj deci iz čak 10 brakova. Odgovoran je za smrt sina Aleksandra. Optužio je sina Antipatra za zaveru i naredio njegovo ubistvo (4 p.n.e.). Čuvena je izreka imperatora Oktavijana Avgusta: "Bolje je biti Irodova svinja nego njegov sin" (u skladu sa Mojsijevim zakonima, kralj nikada ne bi naredio ubijanje svinje). Ni Jevreji mu nikada nisu oprostili tiraniju, okrutnost i servilnost prema Rimu.

Nesporno je, međutim, da se sin Iroda Velikog, Irod Antipa, zaljubio u Irodijadu, ženu svog brata Filipa, koja je sa kćerkom iz prvog braka, Salomom došla u Irodov dvor. Ovaj događaj opisao je jevrejski istoričar tog vremena Đuzepe Flavio (ime Salome pojavljuje se prvi put u Flavijevim zapisima), kao i u jevanđeljima (Matej 14:3-11 i Marko 6:17-28). Sva svedočenja se slažu da je Irod zatvorio Jovana Krstitelja pod Irodijadinim pritiskom (Jovan Krstitelj je optužio Irodijadu za incestnu preljubu). Prilikom jedne svetkovine Irod je zamolio Salome da igra za njega obećavši da će, ukoliko usliši njegov zahtev, dobiti sve što poželi. Salome je izvela čuvenu igru sedam velova. Pod đavolskim uticajem majke Salome je zaželela odsečenu Jovanovu glavu. Irod Antipa (20 p.n.e.-40 n.e.) ispunio je njenu želju, naredivši egzekuciju Jovana Krstitelja (28 n.e.).

Za pisce, slikare i kompozitore kvartet Irod–Salome–Irodijada i sv. Jovan Krstitelj je bio izuzetan. Motiv pokolja muške dece (do dve godine) u Vitlejemu prisutan je u religioznom slikarstvu od XIV veka pa nadalje. Pomenimo "Pokolj nevinih" na Đotovoj fresci u Kapeli Skrovenji u Padovi (1303-04) i, istoimeno platno Reni Gvida (1611-12 Bolonja, Pinakoteka). Čuvene Donatelove statue koje predstavljaju ovog svetog čoveka nalaze se u katedrali u Sijeni, i u crkvi Frari u Veneciji. Slikar Karavađo je ovekovečio scenu "Pogubljenje sv. Jovana Krstitelja" 1608, u Valeti na Malti.

U vizantijskoj umetnosti, Krstitelj je često prikazan kao anđeo sa velikim krilima koji drži u ruci tanjir sa položenom odsečenom glavom.

Kroz vekove, legenda je postepeno potiskivala figuru Irodijade u pozadinu, da bi što više istakla prokletu dekadenciju Salome. "Salomina igra" je predstavljena u mnogim umetničkim delima kao što su Đotove freske u kapeli Peruči u crkvi Svetog Krsta u Firenci, freska Andrea del Sarto u manastiru Skalci u Firenci i Donatelov bareljef u Krstionici u Sijeni.

Simbolista Gustav Moro bio je toliko zaveden igrom sedam velova da su ga nazvali "slikar Salome" (čuvena je njegova slika "Pojavljivanje", izložena u pariskom Luvru). Ni dekadentni književnici nisu odoleli epizodi erotičnog Salominog plesa s kraja devetnaestog veka. Tzv. "sindrom Salome" prisutan je u nedovršenom Malarmeovom komadu "Irodijada" i Floberovom delu "Tri priče" (1877). Francuski kompozitor Masne izabrao je Floberovu inkarnaciju fatalne princeze za svoju tragičnu operu "Irodijada", prvi put izvedenu u Briselu 1881.

Početkom prošlog veka (1905) nemački kompozitor Rihard Štraus napisao je operu, inspirisan Vajldovom tragedijom "Salome" (objavljena 1891. na francuskom, u neostvarenoj nadi da će čuvena francuska glumica Sara Bernar biti protagonista). U Vajldovoj drami, Salomin lik dobio je izrazito pohotan karakter, a zahvaljujući izvanrednoj Štrausovoj muzici postao je simbol razarajuće razbludnosti.