Graditeljka bez mane i straha

Život i delo Jelisavete Načić, prve žene sa diplomom arhitekte u Srbiji, biće tema predavanja „Graditeljka bez mane i straha”, koje će u ponedeljak u 18 sati biti održano u Konaku kneginje Ljubice. Ovaj skup je deo tribine Ljubitelja istorije Beograda, a o ličnosti koja je među najzaslužnijima za osavremenjivanje i stasavanje prestonice na početku 20. veka, govoriće Bojana Ibrajter Gazibara, istoričarka umetnosti – konzervator. Ulaz je slobodan.

Jelisaveta Načić (1878–1955) diplomirala je 1900. na novoosnovanom Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta Velike škole, kao polaznik prve generacije ove struke koja je odškolovana u Beogradu. Njen radni vek trajao je kratko – deceniju i po – ali je veliki broj njenih građevina zaštićen kao kulturno dobro ili uživa status prethodne zaštite.

„Graditeljka bez mane i straha” dokazala se i kao urbanista, kreirala je javna i privatna zdanja, bavila se i industrijskim objektima, proučavala izgradnju ekonomičnih zgrada za kolektivno stanovanje...

Najistaknutije delo ove umetnice u prestonici, po mišljenju mnogih stručnjaka, jeste Osnovna škola kod Saborne crkve, danas OŠ „Kralj Petar Prvi” koju je projektovala na početku karijere, od 1905. do 1907. godine. Ovim radom uspela je da dokaže stručnost i talenat. Među najbitnijim ostvarenjima je i Blok radničkih stanova, između današnjih ulica Venizelosove, Komnen Barjaktara, Miće Popovića i Herceg Stjepana. Zidan je 1910. i 1911, kao početak nedovršene akcije Beogradske opštine za rešavanje problema manjka jeftinih stanova za siromašnije stanovništvo.

Paviljon za tuberkulozne bolesti Jelisaveta Načić projektovala je 1912. Ovo zdanje oštećeno je u Prvom svetskom ratu, a porušeno 1919. godine. Nedaleko od radničkih stanova 1912. počela je gradnja jednog od najpoznatijih Načićkinih dela – Crkve Aleksandra Nevskog u Francuskoj ulici. Završetak hrama omeo je Prvi svetski rat, ali je gradnja kasnije nastavljena po izmenjenim nacrtima.

Samo godinu dana uoči Velikog rata, Jelisaveta Načić projektovala je i Terazijski slavoluk u čast povratka srpske vojske iz Balkanskih ratova. Na jednom njegovom delu postavila je natpis: „Još ima neoslobođenih Srba”, misleći pri tom na deo nacionalnog korpusa u Austrougarskoj. Prema pojedinim istorijskim interpretacijama, zbog toga je posle okupacije Srbije 1916. internirana u logor Nežider.

-------------------------------------------------------------------------

U logoru upoznala supruga

Jelisaveta Načić u logoru Nežider upoznala je svog supruga, takođe „internirca”, Albanca Luku Lukaija. Ubrzo je rodila ćerku, a potom otišla u Skadar, pa u Dubrovnik, gde je i ostala do kraja života, 1955. Posle povratka iz logora više se nikada nije bavila arhitekturom. Nakon Drugog svetskog rata, na predlog Saveza arhitekata Jugoslavije, bila joj je dodeljena penzija kao priznanje za njen rad i rodoljublje.

------------------------------------------------------------------------------- 

Proboj kroz muške redove

Posle polaganja državnog ispita Jelisaveta Načić je 1902. dobila mesto arhitekte u Inženjersko-arhitektonskom odseku Beogradske opštine. Problem je bio što su u tadašnjoj Srbiji položaje u državnoj službi dobijali samo oni koji su odslužili vojni rok. Bez obzira na to što je već tada bila školovani arhitekta, Jelisaveta je bila prinuđena da radi kao crtač, dok se nije dokazala na konkursima za pojedine projekte i uspela da dođe do velikih angažmana.