Slepo polje

Širom otvorenih očiju, danas nisam mogla da vidim jednu od arhitektonski najboljih beogradskih modernih zgrada. Doslovce, usred dana, na blještavom suncu, pogledom kojem ništa nije stajalo na putu, nisam videla tu odličnu zgradu, makar i na trenutak. Govorim o hotelu "Jugoslavija". Ili, tačnije, govorim o onome što je do juče bila zgrada hotela "Jugoslavija", a danas je najveća reklamna poruka u Beogradu.

Hotel "Jugoslavija", otvoren 1969. godine, bio je jedan od prva tri značajna objekta koji su planirani u Novom Beogradu, pored zgrade CK KPJ i zgrade Predsedništva vlade FNRJ. Arhitektonski konkurs za ovaj objekat, odnosno za državni reprezentativni hotel "Beograd", kako je tada planirano da bude nazvan, raspisan je 1947. godine. Prvu nagradu dobio je Projektni zavod Hrvatske, naime, poznati arhitekti zagrebačke škole moderne Mladen Kauzlarić, Lavoslav Horvat i Kazimir Ostrogović. Njihov projekt je predlagao beskompromisno modernistički koncipiran objekat, primeren ideji o Novom Beogradu kao savremenom gradu.

Lokacija za hotel na Dunavskom keju, pored železničke stanice Zemun, određena je u Idejnom planu Novog Beograda arhitekte Nikole Dobrovića (1948). Na osnovu prvonagrađenog rešenja i projekta, izgradnja hotela započela je već 1948. godine. Tada je, u saradnji građevinskih preduzeća i omladinskih radnih brigada, izvedeno složeno fundiranje na armiranobetonskoj ploči u koju je ugrađeno oko 3.800m³ betona, čije je betoniranje trajalo uzastopnih dvanaest dana, i završena je čitava armiranobetonska skeletna konstrukcija. Ali, već 1949. godine, zbog ekonomske krize koja je usledila posle političke krize razlaza sa SSSR-om i zemljama Varšavskog pakta, obustavljena je izgradnja Novog Beograda, a sa tim i izgradnja hotela. Radovi su ponovo obnovljeni tek 1960. godine, po izmenjenom projektu, koji je izradio jedan od autora prvonagrađenog rešenja na konkursu, arhitekta Lavoslav Horvat. Hotel "Jugoslavija" je potom građen punih šest godina (1961–1967), a otvoren je tek 1969. godine, kada su završeni enterijeri po projektima vodećih beogradskih arhitekata: Ivana Antića, Mirka Jovanovića, Vladete Maksimovića i Milorada Pantovića.

Kada je izgrađen, hotel "Jugoslavija" bio je najveći i najmoderniji hotel u SFRJ, sa sedam spratova i pratećim zgradama, 1.500 prostorija, 1.100 ležaja u 200 jednokrevetnih, 400 dvokrevetnih soba i 23 apartmana, restoranom sa 600 mesta i manjim restoranom sa 200 mesta i svim pratećim sadržajima. Hotel je sada zatvoren, njegove sobe, holovi i restorani su potpuno pusti, izvanredni moderni enterijeri zapušteni i prašnjavi, a nameštaj otpisan.

Oči koje danas ne vide hotel "Jugoslaviju" su one koje ne vide, pre svega, moderni projekt dvadesetog veka, a onda i ne raspoznaju značaj ovog projekta za savremeni Beograd. Kada je Le Korbizije 1920-ih godina pisao o očima koje ne vide, pisao je jasno i nedvosmisleno o očima koje, iako širom otvorene, ne vide da je otpočela jedna velika epoha i da provejava novi duh. Pisao je o delima te epohe koja svakim danom utvrđuju jedinstvo principa i stanje duha savremenosti, a koje oči, nažalost, nisu u stanju da raspoznaju. "Treba ukloniti nesporazum", govorio je, "poremećeno (je) osećanje za umetnost, skopčano sa duhovnom lakomislenošću, koja je za osudu u svemu, koristi se teorijama i kampanjama vođenim od strane dekoratera koji ne poznaju svoju epohu".

Sličan nesporazum je posredi i u slučaju o kojem govorim, jer je poremećena vizija o savremenom Beogradu. I ovde je nestanak hotela "Jugoslavija" u slepo polje javnosti skopčan sa duhovnom lakomislenošću, koja ne poznaje svoju epohu i osporava snažnu viziju koja 1947. godine nije dozvolila upliv ideologije socijalističkog realizma u beogradsku arhitekturu. Profil tadašnjeg protivnika savremene arhitekture čita se iz dogmatskog rečnika staljinizma prenesenog u arhitektonsku teoriju, u kojem se revolucionarnost "tzv. moderne arhitekture" odbacuje kao nazadna i rušilačka, a funkcionalizam i konstruktivizam negiraju kao pravci jer su "u službi kapitalizmu koji se počeo raspadati i trunuti".

Nasuprot ovim kritikama i opštim mestima socrealističkog diskursa, kao što je bila težnja za potpunim prihvatanjem sovjetskog modela i njegovog metoda "kritičkog usvajanja i razvijanja onoga što je bilo pozitivno i progresivno u delima prošlosti", modernisti su stvarali savremenu arhitekturu u duhu vremena. U njihovim tekstovima i projektima jasno se postavlja novi kurs, koji ne podrazumeva povratak na strategije modernizma iz prethodnog istorijskog perioda, već promoviše stvaranje samosvojnog oblika savremene arhitekture, koji se pokazao relevantnim i u međunarodnim okvirima posleratnog modernizma.

Arhitektura hotela "Jugoslavija" je upravo takva, moderna, samosvojna, promišljena, vizionarska i, uvek, savremena. Profil njenog današnjeg protivnika je, međutim, složeniji. U njemu se može čitati poricanje posleratnog modernizma Jugoslavije za koji je i hotel "Jugoslavija" tek neki fizički ostatak prethodnog sistema ili njegov ideološki spomenik, a time njegovo tumačenje postaje ponovo ideologizovano, a njegov integritet i stabilnost krajnje poremećeni. U stvarnosti postsocijalističke tranzicije reklama pokriva ulogu arhitekture u reprezentaciji stvarnosti društvenih odnosa. Reklama koja poništava da hotel "Jugoslavija" postoji, da parafraziram Valtera Benjamina, jeste prevara kojom je moderna arhitektura silom skrajnuta u slepo polje, u zonu ostavljenu u senci. Tu, u slepom polju, širom zatvorenih očiju, gledamo kako, kao da smo u Šniclerovoj Traumnovelle, prema kojoj je Stenli Kjubrik 1999. godine snimio film "Eyes Wide Shut", savremeni Beograd u dva dana gubi svoju savremenost, a time i najbolji kapital za svoju budućnost.