Regionalizam protiv Velike Albanije

(Specijalno za Politiku od dopisnika Tanjuga)

Francuski stručnjak za pitanja identiteta i vere na Balkanu Natali Klajer, nakon višegodišnjeg istraživanja, objavila je obimnu studiju o korenima albanskog nacionalizma u kojoj se temeljno objašnjava kako se rodila ideja o albanskoj naciji u poslednjem stoleću Otomanske imperije.

U knjizi "O korenima albanskog nacionalizma: rođenje većinsko muslimanske nacije u Evropi", koju je objavio francuski Centar za studije i međunarodna istraživanja (CERI), nalaze se objašnjenja glavnih karakteristika albanskog nacionalizma, kao, na primer, da je formiran oko jezika, a ne vere, kao što je to slučaj sa drugim nacionalizmima na Balkanu, zbog multikonfesionalnog karaktera Albanaca (muslimani, katolici i pravoslavci).

Natali Klajer govori i o kolektivnim mitovima albanskog nacionalizma, prisutnim i u današnjem političkom kontekstu, poput ilirskog porekla Albanaca ili značaja Prizrenske lige.

Svojatanje heroja

"Nacionalni identitet kod Albanaca formirao se u 19. veku na sličan način kao u Evropi ili na Balkanu, kroz jezik, ideju rase, koja je u to vreme bila aktuelna, zajedničkog porekla i istorijskih mitova. Kod Albanaca to su antički koreni i ilirsko poreklo", objašnjava za "Politiku" autor studije, istraživač na Nacionalnom institutu za naučna istraživanja (CNRS).

U formiranju nacionalnog identiteta veliku ulogu je igralo i stvaranje nacionalnih heroja, među kojima su se našli i Aleksandar Veliki, ilirska kraljica Teuta ili čuveni Skender-beg, koji je, pre nego što je postao nacionalni heroj Albanaca, bio heroj hrišćana iz Evrope i sa Balkana.

Problem sa nacionalističkim mitovima je, kaže Klajer, što prave vezu sa sadašnjim vremenom "kao što su to radili Evropljani u 19. veku, Francuzi, Englezi, Nemci, koji su imali tendenciju da ’nalepe’ istoriju i geografiju iz antičkog sveta na istoriju i geografiju 19. veka, kao da je postojala veza između naroda iz antičkog perioda i naroda u 19. veku".

Kada je reč o Kosovu, "Albanci, kao i Srbi, pozivaju se na istorijsko pravo, oslanjajući se na istorijske mitove. Albanci na Kosovu su ’80. i ’90. počeli da se pozivaju na antičku istoriju i Dardaniju. Osnova mita je da su tu nekad bili Iliri, a danas su Albanci. Sa naučne tačke gledišta, međutim, ne možemo da uspostavimo vezu između ilirskog i albanskog jezika, jer nema svedočanstava o ilirskom jeziku, osim nekih toponima koji nisu dovoljni da se rekonstruiše jezik".

Dijaspora, a ne Prizrenska liga

Suprotno ideološkim interpretacijama koji korene albanskog nacionalizma nalaze na Kosovu, pozivanjem na Prizrensku ligu, autorka pokazuje da se u 19. veku albanski nacionalizam razvijao među dijasporom u Italiji, Grčkoj, Rumuniji i Istanbulu, kao i u oblastima na jugu potonje Albanije.

"Prizrenska liga je kasnije mistifikovana kao ujedinjenje svih Albanaca iz regiona, bez obzira na versku pripadnost. U stvarnosti se nije baš tako odigralo", kaže Klajer, koja je za izradu studije proučila otomanske, austro-ugarske, italijanske, grčke, balkanske i albanske arhive.

"Kosovo nije kolevka albanskog nacionalizma, iako je danas važno uporište", objašnjava ovaj istraživač, koja se pitanjima albanskog nacionalizma bavi od 80-ih godina, kada je napisala studije o dervišima, a posebno o bektašima i o halvetijama.

Klajer govori o različitim albanskim identitetima, insistirajući na tome da ne postoji jedno albansko društvo, već heterogena albanska društva.

"Ne postoji jedinstven način da se neko definiše kao Albanac, kao što ne postoji jedinstven način da se neko odredi kao Srbin. Kolektivni identitet moderne države se kombinuje sa drugim identitetima, socijalno-profesionalnim, verskim, regionalnim, političkim", kaže ona, insistirajući na potrebi da se pitanju identiteta ne pristupa kroz etničku, već kroz socijalnu, ekonomsku i političku perspektivu.

"Albanci sa Kosova i iz Makedonije imali su drugačiju evoluciju od stanovnika Albanije gotovo čitav vek, od 1913. godine, ne računajući kratku epizodu velike Albanije za vreme Drugog svetskog rata", konstatuje Natali Klajer.

Identitet Albanaca na Kosovu se razvio u poslednjih pola veka oko kulturnih i političkih težnji u okviru Jugoslavije i njenih institucija, školskog sistema, sistema samoupravnih organa u kojima su učestvovali, kao i posle njenog raspada, objašnjava Klajer.

"To ne znači da nema sličnosti sa Albancima iz Albanije, naročito kad je reč o jeziku", kaže naša sagovornica, podsećajući da je 70-ih godina došlo do standardizacije pisanog albanskog jezika na osnovu standardizacije koja je sprovedena u Albaniji.

Marginalizacija vere

Ona smatra da su regionalni i politički identiteti Albanaca suviše jaki da bi se razvila ideja o okupljanju svih Albanaca u jednu državu.

"Još uvek postoji neka vrsta idealizma, o pripadanju jedinstvenoj naciji, ali ona nema uporište u stvarnosti", objašnjava Klajer, navodeći da "na Kosovu postoji ideja, iako vrlo marginalna, da se ustanovi književni jezik polazeći od dijalekta".

Da li islam igra značajnu ulogu u formiranju nacionalnog identiteta kosovskih Albanaca?

"Islam je veoma marginalan, jer najveći broj albanskih političkih lidera potiče iz komunizma i gotovo da odbacuje veru", objašnjava Klajer, koja je sa istraživačem Ksavijeom Bugarelom 2001. godine objavila knjigu "Novi islam na Balkanu", jednu od najreferentnijih u ovoj oblasti.

"To ne znači da islam ne igra ulogu na drugom planu, odnosno u unutrašnjoj rekompoziciji albanskog društva, u ruralnim krajevima pre svega", dodaje.

"Na Kosovu ima onih koji odbijaju islam i onih koji ga prihvataju, onih koji misle da su Albanci prvo Albanci, pre nego muslimani ili katolici, i onih koji misle da je islam deo njihove kulturne baštine. Razlike zavise od političke ili socijalne pripadnosti. Ali, kao i svugde na Balkanu, postoji jaka želja da se pripada Evropi. Albanci ne žele da ih Evropa odbaci kao muslimane, već da ih prihvati kao Evropljane".