Andrić je prvorazredni humorista

Iako poslovično važi za pisca izrazito tragičke antropološke vizije, Andrić je prvorazredni humorista. Naizgled kontradiktorna, ova tvrdnja postaje duboko smislena čim se pojam humor izmesti iz svakodnevne govorne prakse, površne i automatizovane, i malo bolje književnoteorijski osvetli.

Ovim rečima počinje knjiga Ranka Popovića „Gorka vedrina Istoka” (Humor u Andrićevim romanima), koju je objavila izdavačka kuća „Art print” iz Banjaluke, u biblioteci „Krajina”.

Isprva vezivan uglavnom za komično jednostrane karaktere, dakle, sagledavan u ravni lika, objašnjava Popović, humor se kasnije sve više veže za autora, odnosno stvaralačku sposobnost kreacije humornih efekata kao naročite osobine književnoumetničkog dela.

U Andrićevoj priči „Proba”, valjda jedinoj njegovoj u celosti smehotvornoj, glavni junak fra Serafin Begić, lakmus lik ili lik ogledalo, navlači masku glumca, imitatora i hipnotizera, da bi poskidao maske onih oko sebe, da bi, zaštićen izuzetnom prilikom, „u požaru smeha”, kazao istinu koju svakodnevica ne trpi. Svetozar Koljević naglašava da upravo „humorno obasjanje daje jedinstven ton i boju”Andrićevom pripovedanju. Analizirajući pripovetku „Osatičani”, on zapaža da je humor tu „izraz jednog posebnog misaonog i osećajnog raspoloženja, lakoće moralnog snoviđenja u kome osmeh duboke vedrine postaje oblik krajnjeg razumevanja svih ljudskih slabosti i ludosti, svih muka i nevolja, svih oblika zvaničnog i ličnog prenemaganja i budalesanja”.

Pomalo skrajnut u Andrićevom sjajnom opusu, roman „Gospođica”, pisan u ratnom Beogradu od decembra 1943. do oktobra 1944, a objavljen odmah posle rata, 1945. godine, naglašava Popović, predstavlja istraživački veoma zahvalnu umetničku celinu i kad je u pitanju njena humoristička paradigma.

Jedinstveno umetničko svedočanstvo ostavio je Andrić i o posleratnom Beogradu, vavilonski šarolikoj, izazovno otvorenoj i iznutra izrazito kontroverznoj „prestonici jedne velike države koja još nije imala ni određenih granica ni unutarnjeg uređenja ni konačno utvrđenog imena”, ali koja je zato imala „nečega od bujnosti i haosa zlatonosne zemlje Eldorada” i u kojoj su „raznovrsne i velike snage išle uporedo sa nerazumljivim slabostima i nedostacima”, upravo i baš onako kako se „malobrojno staro beogradsko društvo mešalo sa bujicom novog sveta raznih verovanja, rasa i zanimanja”.

„Prokleta avlija”, roman sudbine, koji je često žanrovski određivan i kao pripovest (povest), u pogledu kompozicije veoma je blizak „Gospođici”. „Priča u ’Prokletoj avliji’, kao i u većini Andrićevih dela, dvostruko je motivisana i odigrava se na dva plana: onom realističke povesti i stvarnih događanja i onom mitskih relacija i arhetipskih analogija. I to je, nema sumnje, vidljivo u brojnim asocijacijama i motivima. Humorističkim postupkom proniče se u „Prokletoj avliji” jednako do najkrupnijih egzistencijalističkih problema i do psiholoških dubina čovekova bića. Sklon upornom istraživanju ljudskih nastranosti, Andrić i u ovom romanu sa istom težnjom duboko spušta posmatračku sondu u nekoliko likova, otkrivajući u njima jake unutrašnje konflikte, koje nisu u stanju da prevaziđu i koji ih u očima okoline čine jadnima i smešnim.

Humor u najglasovitijem Andrićevom romanu – „Na Drini ćuprija”, jednako kao i u „Travničkoj hronici”, funkcionalno gledano, naglašava Ranko Popović, ostvaren je u nekoliko slojeva, od kojih je onaj prvi u tesnoj vezi s Andrićevim naglašenim umetničkim interesom za narodni život i kulturu, što i na izražajnom nivou neodoljivo upućuje na Vukov književni rad. Andrić je visoko cenio Vukovo delo, a ono što je pisao o Vuku kaopiscu, dobrim delom može se posmatrati i kao niz svojevrsnih autopoetičkih iskaza.

U „Travničkoj hronici”, primećuje Svetozar Koljević, Ivo Andrić ponekad koristi poznate narodne poslovice u njihovom uobičajenom značenju i kontekstu. Međutim, znatno češće on ih koristi u kontekstu koji menja, obično u ironičnom obrtu, njihovo osnovno značenje.

Uzvišenost i bedu ljudskosti, ističe Ranko Popović, Andrić je književnoumetnički moćno predočio ponajpre humornim obasjanjima tragičkih kontroverzi čovekove prirode, otkrivajući upravo humorom najskrivenije slabosti svojih likova i istovremeno ih štiteći njime od stalno pretećeg osećanja apsurdnosti egzistencije. Poput najvećih majstora humora, Šekspira, Njegoša, Dostojevskog, Pirandela i Mana, recimo, Andrić je znao da se veličina i niskost, isto kao tragično i smešno, dodiruju i prožimaju, pokazujući se u istoj stvari čas kao lice, a čas kao naličje. Što je još važnije, on je to znanje uspeo književno da ostvari na umetnički jedinstven i neponovljiv način.

Zoran Radisavljević