Istorija i pamćenje

U istorijskoj samosvesti srpskog naroda Vidovdan 1389. ima aksiomatski značaj: to je onaj moćni istorijski događaj koji je realno presudio o toku srpske istorije i simbolički označio njeno razumevanje (svi kasniji Vidovdani crpu odatle svoj dodatni smisao). Vidovdan jeste realni događaj mitske snage (to nipošto nije mit kao fikcija), u smislu da je to istorijski događaj koji nam daje vrednosnu orijentaciju i tačke oslonca u kojima vidimo nadistorijski smisao. Kao takav događaj, Vidovdan ima delotvorni značenjski potencijal kroz istoriju i predstavlja građevni kamen u identitetu srpskog naroda. Na temelju viteškog i žrtvenog Vidovdana izgrađeni su ideali vidovdanske etike, naime pravda i čovečnost, samopožrtvovanje i stradanje, pokajanje i praštanje, trpeljivost i velikodušnost, što je zapravo etika hrišćanske kulture, pa dakle etika Žrtve. (Ovaj etos se ogleda u hagiografijama, u narodnoj epici, kod Njegoša, Marka Miljanova…)

Naslovna strana Politike na Vidovdan 1914. godine 

Vidovdanska žrtva svedoči jedan totalni i radikalni realizam, koji nas suočava s brutalnom konkretizacijom istorije. Žrtva je sublimacija istorije. Istorijska istina nije logička ni univerzalna, već događajna i unikatna. Događaj uzvišenog žrtvovanja ima značenje prisustva svetog i daje smisao istorijskom vremenu, postaje istina istorijskog vremena. Spremnost na žrtvu naravno ne znači veličanje žrtvovanja kao vrednosti po sebi, jer je vrednost žrtve u njenoj čistoti i svrsi. Smisao i svrha istorije mora biti spasenje i unapređenje života, inače bi nam ostalo obesmišljavajuće trajanje u protoku fizikalnog vremena. Kosovski Vidovdan i Jasenovac su jedinstvene žrtvene paradigme koje omogućavaju da događaje razumevamo kao našu istoriju. Istorija je za jedan narod i ono šta taj narod vidi u sopstvenoj istoriji. Naš pogled na sopstvenu istoriju omogućava nam ne samo da brutalnost istorije podnesemo nego i da istoriju razumemo i prihvatimo. Za srpski narod, koji je mali po broju ali hoće da bude veliki po karakteru, istorija je već i zbog toga stradanje. Žrtva je najvažniji spomen koji obasjava ono što se dogodilo u istoriji. Žrtva i stradanje (naime doživljaj istorijski proživljenog stradanja, istorijsko iskustvo graničnih situacija, pobeda i poraza, slave i uniženja) imaju epistemički smisao jer omogućavaju razumevanje istorije. Odatle proishodi hermeneutički značaj stradalnih naroda za razumevanje istorije, ukoliko smo u stanju da istorijske događaje posmatramo iz perspektive žrtve.

Istina iz perspektive Žrtve kao subjekta bitno se razlikuje od istine iz perspektive Nasilja koje traži žrtvu kao objekt. Nasilje stigmatizacijom konstruiše žrtvu kao objekt i tako racionalizuje svoje postupke, ono demonizuje žrtvu i tako prikriva svetost žrtve. Prikriva i svoju prirodu: savremeno Nasilje, kao modernizacija varvarstva i novi apsolutizam, koristi se mitotvornim opravdavanjem nasilja konstruisanjem krivice. Stigmatizacija srpskog naroda kao nastojanje da se poništi njegov identitet i da mu se nametne krivica kao sredstvo ovladavanja, žigosanje koje smo na svojoj koži osetili i u poslednjem građanskom ratu a koje se često služilo antisrpskom propagandom iz Prvog svetskog rata, zapravo je tehnika kojom se označeni objekat (srpski narod) najpre istiskuje iz polja morala da bi potom bio istisnut i iz polja prava: onaj ko je diskvalifikovan kao moralno biće upodobljen je da se nad njim preduzme bespravno nasilje. Zbog toga imamo posebnu obavezu da odbranimo čast naših žrtava. A zbog činjenice da se srpski narod, uz jevrejski i jermenski, ubrojao među narode s procentualno najvećim vojnim i civilnim žrtvama u novijoj istoriji (XIX i XX vek), naša obaveza i potreba da uspostavimo memorijalnu ustanovu posvećenu srpskim žrtvama je identitetske i egzistencijalne prirode, ona je takoreći ontološka a ne samo etička. Zaboravili smo sopstvene višemilionske žrtve (tačan broj još uvek nije utvrđen), što je neka vrsta saučesništva u zločinu.

Neophodno je da rehabilitujemo vidovdansku etiku žrtve i podviga, ne samo zato što je ona deo identiteta srpskog naroda nego zato što predstavlja odvažno nastojanje da se prevaziđu nepodnošljiva ograničenja realnosti. Osim toga: identitet je integritet kao sposobnost opšteg samoodržanja i samopotvrđivanja. Važan uslov identiteta je pamćenje, tim važniji za onog ko je dugo i često podvrgavan sistematskom pritisku da promeni identitet. Istorijsko pamćenje kao pretpostavka istorijskog znanja i istorijske samosvesti, kao briga za tačke oslonca nacionalnog identiteta u istorijskom trajanju, neophodno je i zbog sabirne svesti o prošlosti i zbog orijentacije u budućnosti. Tim pre što nam se na socijalnom planu nameće jedna strukturalna amnezija kao gašenje selektovanih tačaka u pamćenju. Ona se iz struktura moći prenosi na istorijsku nauku, književnost, umetnost, „teoriju”, u kojima se obavlja sistemsko oštećenje u pamćenju: damnatio in memoria – deformacija, manipulacija i poništenje pamćenja i sećanja. Deformisano, konstruisano i izmišljeno pamćenje ima istovremeno funkciju zaboravljanja. Istraživanje struktura socijalnog pamćenja i sećanja i otkrivanje tehnika deformacije pamćenja i sećanja preduslov je današnjeg kritičkog istorijskog znanja i istorijske samosvesti. Jer su posledice zaborava dramatične.

Naša odgovornost u istoriji nije vezana samo za konkretno učešće u istorijskim događajima – istorijska odgovornost je transgeneracijska i ona proizvodi moralno jedinstvo istorijskog vremena. Zbog toga nas istorijski događaji obavezuju. I danas nas Vidovdan obavezuje na hrabrost i odgovornost istorijskog postojanja, na aksiomatsku odluku da su Kosovo i Jasenovac važan i nepobitan deo našeg identiteta, koji nam niko ne može oduzeti – ukoliko mu ga mi ne damo.

*Profesor Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu