Pogledom preko svega

Književnik, režiser i dramaturg, akademik Pavle Ugrinov preminuo je u 81. godini u Beogradu, saopštila je juče Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU).

Ugrinov je rođen 15. aprila u Molu, školovao se u Senti i Zrenjaninu, a posle rata je u prvoj generaciji diplomirao na Akademiji za pozorište i film u Beogradu, na Odseku za režiju.

Pored rada u pozorištima bio je zaposlen kao urednik i dramaturg u Radio Beogradu a od osnivanja Televizije Beograd postaje urednik dramskog i serijskog programa.

Jedan je od osnivača Ateljea 212, gde je režirao antologijsku i istorijsku predstavu "Čekajući Godoa" Samjuela Beketa kojom je to pozorište otvoreno. Dobitnik je više književnih nagrada uključujući NIN-ovu, Brankovu i Nolitovu. Za redovnog člana SANU izabran je 1994. godine. Ugrinov je umro u subotu, 23. juna, a biće sahranjen u sredu, 27. juna, u 14.00 u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu.
Tanjug

-------------------------------------------------------------------------

Smrt je, dakako, jedna od mogućih varijacija Alefa, te mistične, svevideće tačke. Kada su u pitanju pisci kova jednog Pavla Ugrinova, to je momenat kada, pogledom unazad, odnosno "Pogledom preko svega" (što je inače naslov njegove autopoetičko-dokumentarističke knjige iz 2004), pred čitaocem puca prebogat vidik.

Bez velike pompe i medijske galame, živeći tiho, dobrano zgađen urušavanjem vrednosnih sistema i divljanjem najprimitivnijih nacionalnih impulsa, Ugrinov je postao vlasnik jednog od najreprezentativnijih romanesknih i pripovednih opusa u srpskoj književnosti druge polovine XX veka. S mnogo pravih razloga, ovaj bi opus mogao biti pročitan kao dubinsko, višedimenzionalno i umetničko svedočanstvo o trajanju tih pedesetak godina, ali i kao definitivna pobeda modernog književnog izraza.

Stilski prepoznatljiv i uverljiv u percepciji sveta koji prezentuje, Ugrinov je u našu literaturu ušao 1955. godine poemom "Bačka zapevka", dramatičnim pesničkim svedočenjem o vremenu pokolja vezanih za Drugi svetski rat u Potisju. Iako kasnije nije objavljivao poeziju, u ovoj knjizi smo mogli prepoznati ono što karakteriše buduću književnost Pavla Ugrinova – bavljenje bitnim temama, uverljiva i funkcionalna dramaturgija i slojevito jezičko i metafizičko pokriće, drugim rečima, pravu, i jedinu moguću poziciju velikog pisca.

Osim što predstavlja početak literarne biografije, ova knjiga je prvi tekst potpisan imenom Pavle Ugrinov. Naime, isti čovek je, početkom pedesetih, u beogradskim umetničkim krugovima, do tada bio poznat isključivo kao reditelj Vasilije Popović, prvi diplomac tada novootvorene Akademije za pozorište i film. Pored niza avangardnih predstava u Beogradskom dramskom, ovaj reditelj će ostati zapamćen po postavci komada Semjuela Beketa "Čekajući Godoa" koja je 1954. godine skinuta sa repertoara ovog pozorišta, a sa kojom je dve godine kasnije počeo sa radom novi avangardni teatar, Atelje 212. Ovaj reditelj je kasnije prešao na Televiziju Beograd, u redakciju dramskog i serijskog programa, gde se posvećuje uredničkom, dramaturškom i teatrološkom radu. Vreme njegovog rada poklapa se sa zlatnim dobom dramskog programa ove televizije, a jedan od rezultata jeste i četvorotomna "Antologija televizijske drame", čiji je Vasilije Popović sastavljač.

No, egzistencija pisca Pavla Ugrinova se odvija paralelno. Sagledan iz današnje tačke posmatranja, njegov prozni opus ima nekoliko tematskih i stilskih celina.

Prvi Ugrinovljev roman, "Odlazak u zoru", iz 1957, pripoveda o gašenju jedne građanske porodice koja završava u potpunom rasulu i dekadenciji. Na određeni način, priča o dvestogodišnjem trajanju građanske prečanske porodice Karanović-Karapopović-Crnčević, iz mozaičkog romana "Domaja" (1971) varira ovu priču o porodičnoj dekadenciji. Pripovetke iz knjige "Kopno" (1959), kroz vizuru sveže ratne i poratne tematike, otvaraju priču o etičkim problemima i moralnim posrnućima, što će biti naročito važan tematski sloj u kasnim Ugrinovljevim memoarsko-dokumentarističkim knjigama. Ove pripovetke, pozicionirane u graničnim egzistencijalnim situacijama, bilo da su vezane za ratna zbivanja ili psihopatološka stanja sužene svesti, pokušavaju da markiraju sam ponor bezizlaza bića. Mozaično se dodirujući, ovom krugu pripadaju i knjiga priča "Ishodište" (1963) i roman "Vrt" (1967), koje govore o raspadu i ličnosti i stvarnosti.

U drugom krugu, a čine ga prozne knjige "Elementi" (1968), "Senzacije" (1970), "Rečnik elemenata" (1972) i "Kristalizacija" (1991), Ugrinov pripovednu tenziju ostvaruje naglašenom intrigom samog jezičkog fluida, jednim jezičkim egzorcizmom sa pogledom duboko posuvraćenim u sebe. One spadaju u krug najostvarenijih proza nemimetičke orijentacije pisanih na srpskom jeziku. Bile su često povod kritičarima da ovog pisca porede sa tadašnjim francuskim novim romanom koji je iznikao iz pozicije granične situacije tadašnje modernističke poetike. Zoran Mišić je tada dobro zapazio Ugrinovljevu poetičku različitost u odnosu na olako etiketiranje ovim tipom proznog diskursa. Naime, dok Rob-Grije i ostali insistiraju na objektivnosti u elementarnoj percepciji stvarnosti, dotle se u Ugrinovljevim tekstovima slika, takođe, precizno i do tančina, ali sa uključenom subjektivnom aparaturom gde presudnu ulogu imaju pripovedačeva, ili pesnikova čak, čula a ne objektivno oko kamere.

Treći, verovatno najpoznatiji, krug Ugrinovljevih dela, čini romaneskna tetralogija obuhvaćena zajedničkim nazivom "Utopija", koju sačinjavaju romani "Fascinacije" (1976), "Besudni dani" (2001), "Zadat život" (1979, a te godine je i nagrađen NIN-ovom nagradom), i "Carstvo zemaljsko" (1982). Čarajući rečima po pepelu jednog prohujalog sveta, u segmentima s početaka tridesetih godina XX veka, pa do 1968. godine, Ugrinov u ovom romanu-reci, kroz lični uvid u granitnu celovitost tog bivšeg sveta, svedoči o individualnom i kolektivnom utopijskom projektu, kakvo je bilo socijalističko društvo. U narednom nizu knjiga, a u pitanju su svojevrsne prozno-dokumentarističke, u srpskoj književnosti retke, knjige ("Tople pedesete", 1990, "Egzistencija", 1996, "Antiegzistencija", 1998, kao i za sada još neobjavljeni piščevi "Dnevnici"), Ugrinov se opredeljuje da, u kolažnoj romanesknoj tehnici, pripoveda o antinomijama kako vremena koje traje već pola veka, tako i nacije koja toj duhovnosti podaruje izražajni prostor. Zapodenute u ličnim koordinatama, kroz niz auto i književno-biografskih reciklirajućih motiva, njegova umetnička priča ovde dobija opšte, nacionalne, obrise i okvire. U njima se poluvekovni raspon egzistencije jednog društva, i doslovno, razotkriva kao "antiegzistencija", jer različita društvena zla, neprekidno se zamenjuju još gorim, a navedeni raspon se, u stvari, pokazuje kao rasap.

Svodeći račune sveta, lične i kolektivne zanose, egzistirajući u društvenom prostoru čiji mentalitet ne trpi samosvojnost i izdvojenost, Ugrinovljevi junaci, odnosno njihova svest implicira dalekosežna pitanja nacionalne politike, spekulišući o njima, pre svega na etno-psihološkom planu. Misaono se krećući od margina Sterijine "Sudbine jednog razuma", Ugrinov, razobličavajući suptilne i manje suptilne mehanizme kolektivnog funkcionisanja i represivnih društvenih mehanizama, stiže do vlastitog traktata "Poruga razumu" kao dubokog, rezolutnog i ne baš prijatnog reza spram iracionalnosti nacionalne psihologije i politike. Ne znam da li je potrebno reći da ovakva postavka stvari u srpskom društvu nije naišla ne na valjanu i kreativnu, već ni na kakvu recepciju.

U poslednji, peti krug, kada je u pitanju sistematizacija proznog rada Pavla Ugrinova, spadaju dela iz prvog kola njegovih izabranih dela – širokoj čitalačkoj publici najintrigantniji, ljubavni romani "Otac i sin" (1986), "Savon de fleurs" (1993), "Bez ljubavi" (2002), " Događaji bez smisla" (2006), te novele "Ljubav i dobrota" (1996), "Van sveta" (2000) i "Zeleno meso" (2006). U kratkim rezovima refleksije nad sećanjem, sanjanim ili željenim spram ljubavne dvojnosti, u ovim knjigama pokušava da se prepozna ono u čemu biva čarobno lice sveta.

Slojevitost i bogatstvo ovakvog literarnog sveta daće, svakako, i budućim čitaocima pravo na uverljivu iluziju da u njemu postoje. A šta još drugo pisac, zagledan u svoj Alef, može da poželi.