Sa čim ćemo izać" pred Njegoša

Pre dvesta godina u savršenoj, gotovo vitlejemskoj bedi, u svesti gde je čin rođenja stidan, na mestu gde je jedini „suficit” bila sloboda, a posao borba za misao o slobodi – rođena je najsvetlonosnija ličnost naše istorije. Ali ove reči su na ivici besmislenog, one su opšte mesto, njih je pročitala većina, uključujući i nepismene. Pre dvesta godina nije rođen Njegoš, rođen je jedan važan deo našeg identiteta. Šta je Njegoš nama danas?

Svedok ličnog stida uslovljenog novim političkim interesima, a ne identitetom, jer politika nema identitet. Da ga ima, ovaj autentični tvorac, vladika i političar bio bi proslavljen na najvišem državnom, crkvenom, kulturnom i nacionalnom nivou. Ovako se slobodnom voljom, nezameranjem i ćutanjem pristalo na to da je on „teorijski otac genocida koji smo nedavno počinili, tvorac novih nacija, preteča marksizma i socijalne pravde, važna ličnost koju su drugi prisvojili i falsifikovali”...

„Što mi da učimo tog Njegoša, nije on naš od kada su se otcepili“, kažu, u Čačku, svojoj profesorici Marini Davidović njeni đaci, i ta pobuna je, takođe, opšte mesto. Vladika se nikako ne uklapa u neoplemensku svest, dobrosusedske odnose u regionu, podgorički Njegoševdan i evroatlantske integracije jer njegov značaj „štetno povezuje balkanske nacije”. Uprkos incidentnoj proslavi godišnjice u Kosovskoj Mitrovici, nekim, pesničkim okupljanjima i izložbama, jasno je da ovog pisca valja svesti na pravu meru i konačno mu postaviti granicu. Ako se, recimo, Gorski vijenac „oslobodi svega što mu kulturološki, jezički, etnički i verski ne pripada”, shvatićemo čiji je vladika Rade, kao i da je pisao na crnogorskom jeziku. Srpski nivo teksta izveden je iz vladičinog pragmatizma i mogućnosti da se pokaže kako neuspeli model iz srednjeg veka nikome, a ponajmanje Crnoj Gori, može da bude uzor i kako su „velikaši proklete im duše” neuspešno vladali. „Kukavno srpstvo ugašeno” samo je metafora o univerzalnom društvenom zlu čiji se najgori oblik realizovao u srpstvu, i upravo sa njim cetinjski gospodar mora da se suoči i da u tom konačnom obračunu izdvoji svoj identitet i posebnost.

Odnos prema muslimanima i Turcima je genocidan i to je potvrđeno od nesumnjivih naučnih autoriteta, uz obilje dokaza u samom tekstu. Na primer, odnos Crnogoraca i poturica „a u jedan kotâ da ih svariš / ne bi im se čorba smiješala?!” Pokušaj da se u tekstu napravi balans pohvalnim i neuverljivim stihovima „O Stambole, zemaljsko veselje, / kupo meda goro od šećera”, nije dovoljan i nastao je iz političkih interesa. Prelaženje preko ove prepreke korak je ka čistoti crnogorske posebnosti, a ironičan, podrugljiv i neprihvatljiv stav prema zapadnoj civilizaciji vojvode Draška koji stiže iz Mletaka spada u isti korpus Gorskom vijencu nepripadajućeg štiva. U njemu ima najmanje kulturološke, političke ili ljudske identifikacije. Urbanost, hrana i pozorište ostavili su Draškovo čuđenje u međuprostoru tranzicije ka novoj kulturi i svesti.

Iz svega što je rečeno jasno je da tri etničko-kulturološka sloja srpski, islamski i mletački ne pripadaju Njegoševom pevanju, mišljenju i delovanju. Oni ne pripadaju osnovnoj ideji iz Vijenca, koja je upravo zbog svake vrste okupacije, pritisaka, preslojavanja ostala nepoznata sve do najnovijeg otkrića autentičnog izraza u tekstu. Suštinu Gorskog vijenca i novog identiteta dugo su zamagljivala još dva principa: Bog i Kosovo. Ivo Andrić je pogrešno izbrojao da su to najčešće pominjane reči u Gorskom vijencu. Ova dva simbola kreću se kroz strukturu teksta nesmetano s lakoćom, jer pesnik prihvata univerzalni princip svebožanstva i suprotstavlja mu ograničeni domet fatalističkog kosovskog mita. Već je bezbroj puta dokazivano kako Njegoš i nije religiozan, a kosovska epika doputovala je u zemlju vladike Rada kao što davne i zaboravljene priče putuju kroz vreme i iz naroda u narod. Zato u novopročitanom delu Vijenca nema ni pomena takvog Boga i stranog kosovskog zaveta; nema, jer je pesnik sav svoj stvaralački potencijal, sav talenat i umetničku koncentraciju posvetio originalnom, revolucionarnom, vizionarskom, konstitutivnom, identitetskom čitanju popa Mića.

Pop Mićo uzimlje pismo, dugo ga gleda i počinje čitati (sriče): ...um...dam...am.../ ...bi...nu...no.../ ...na...ša...ra...

Naučnici, priređivači, prevodioci, štampari, prelamači i prepisivači izdvojiće ove stihove iz svega ostalog jer su dovoljni sami sebi i oni tvore novi Gorski vijenac. U njima se, uključujući tačke i praznine, ukršta nepoznata i nemušta istorija; izbijaju iz kolektivne nesvesti naši genijalni mucavi praoci; oslobađa se duh novog naroda; pojavljuje se umetnost toka svesti lišena epske paradigme; rađa se novi jezik kao srpski iz Miroslavljevog jevanđelja, kao ruski iz Povijesti o minulim godinama, kao engleski iz poeme Beovulf...

Onda, neka naš novi Gorski vijenac ima jednu stranu! Je li tako, braćo Crnogorci? Tako, već nikako! Sa njim ćemo izać’ pred Njegoša.