Divlji arheolozi u dolini Pčinje

Vranje – Starim carskim i karavanskim drumom, ka granici sa Makedonijom i Bugarskom, južna i istočna transverzala koja vodi od Mominog kamena u vranjskom kraju ponovo je aktuelna i na udaru je divljih arheologa. Naoružani najsavremenijom digitalnom opremom za otkrivanje plemenitih metala, ali i onom iz bivše JNA, tragači za blagom se ne libe da krampovima i pajserima poharaju usamljene crkve velike istorijske i umetničke vrednosti.

U vranjskom, trgoviškom, preševskom, bujanovačkom i bosiljgradskom kraju mnogo je arheoloških nalazišta,  a njihovi dobri poznavaoci, uz pomoć starih vojnih karata, večiti su tragači za zakopanim blagom. Aleksandar Bulatović, penzionisani arheolog i nekadašnji kustos Narodnog muzeja u Vranju, nerado je svojevremeno govorio o pronalascima na raznim lokalitetima. Jednostavno, pribojavao se da će time divljim tragačima za raznim skupocenim ostacima civilizacije i istorije otkriti nalazišta koja oni mogu oskrnaviti i upropastiti.

– Ne prođe mnogo vremena, a da se na Vražjem brdu i Vražjim stenama, nedaleko od Trgovišta, ne pojavi poveća rupa iskopana preko noći – kaže profesor Dragan Mitić koji je svakog drugog vikenda prisutan u svom rodnom kraju i dodaje da se beskrupulozni tragači za zakopanim blagom, ali i bezočni lopovi ne libe da potkopaju temelje i podove crkvenih ramova kao što je crkva Male Gospojine.

Mitić dodaje da se još uvek prepričava događaj kada je pre nekoliko meseci, samo zahvaljujući srećnim okolnostima, "na zlatnom putu" kroz dolinu Pčinje, kod sela Šapranca, izbegnuta tragedija. Tada su nepoznati arheolozi, kopajući pod okriljem mraka, krampom potkopali stenu koja ih je, najverovatnije, zatrpala. Nije bilo nastradalih, ali je bilo povređenih, na šta ukazuju tragovi krvi.

Inače, poznata nalazišta kod Velikog Trnovca, Lučana i Krševice u bujanovačkoj opštini drastični su primeri za to. Neretko, muzejski stručnjaci nailaze na raskopane ostatke zidina, razbacane delove raznog keramičkog posuđa, prevrnute spomenike, belege i stene.

Redžep Kadriju, zemljoradnik iz Lučana, od numizmatičke zbirke koju je sakupljao skoro tri decenije izgradio je kuću. On ističe da je prodao zbirku Srpskom numizmatičkom društvu.

– Pre dvadeset godina, procenjujem da je suma bila velika, kao sada oko 100.000 evra – konstatuje Kadriju koji je sekiru staru oko 2700 godina, iz starijeg gvozdenog doba, poklonio Narodnom muzeju u Vranju. – Izgleda da je moja sreća možda u tome što mi iz kuće, pomoćne zgrada i imanja "izvire istorija", pa gde počnem da kopam pojavljuju se predmeti stari nekoliko milenijuma – napominje Kadriju.

Valja reći da su mnoge crkve u ovom kraju prepuštene na milost i nemilost divljim arheolozima koji, na osnovu predanja, mitova, legendi i starih mapa, pokušavaju da dođu do bogatstva. Ikonostas i freske u crkvama poput one u Jarešniku, u bosiljgradskom kraju, odnosno, slične joj bogomolje na Đavoljem kamenu nadomak Trgovišta, od neprocenjive vrednosti su. Zbog toga su često na meti, tim pre što u njih sveštenici svraćaju tek za određene blagdane. Nažalost, ukradeno iz tih hramova završava po raznim galerijama i antikvarnicama u zemlji i inostranstvu.

– Pre izvesnog vremena divlji arheolozi su, koristeći radove na sanaciji, preko noći ušli u staru crkvu i tragajući za blagom zamalo je nisu srušili kopajući ispod glavnih stubova – objašnjava i pokazuje učinjeno "delo" noćnih posetilaca arhitekta Radivoje Nedeljković.

Pronalazak dva ćupa srebrnjaka u njivi pored puta između Vranja i Vladičinog Hana posebno je raspalio maštu ljudi. Bilo je tu oko 35.000 starih novčića velike vrednosti. Zlatko Jovanović, iz Nesvrte, kaže da u tom kraju više puta sreće nepoznate ljude koji se raspituju o raznim uzvišenjima, belezima, kamenima, brestovima i krivofejskim udolinama. Čak su mu, veli, nudili novac ako prihvati da ih vodi po planinskom bespuću gde su nekadašnjim putevima prolazili razni karavani. Iz straha od mogućeg prokletstva, nije prihvatio poziv.

– Tuđe ne treba dirati, posebno ako je zakopano i zavetovano blago. To, kako se pokazalo, donosi prokletstvo i pokolenju – veli Jovanović.

Treba reći da divlji arheolozi, koristeći svaki pogodan trenutak, nemilice kopaju i traže u crkvištu kod Žujinca, u Bukurevcu, Vranjskoj Banji, Korbevcu i još nekim selima na 83 lokaliteta od Vranja do granice sa Makedonijom.