O opijatima i ljudima

Drama „Avgust u okrugu Osejdž” američkog pisca i glumca Trejsija Letsa (2007) slojevito je i burno iskopavanje mračnih tajni porodice Veston, konkretno i metaforički odražavajući metastazirani karcinom u savremenom američkom društvu. Zbog verodostojnog ispisivanja dubina komplikovanih porodičnih odnosa i inteligentnog rukovođenja cepanjem svih iluzija o američkom snu, za Letsov tekst se sigurno može reći da je vrlo blizak delima najbolje savremene američke drame, Olbija, Šeparda, Memeta.

U uspeloj predstavi rediteljke Ljiljane Todorović pažljivo je ostvarena punoća likova, jasno je prikazana pobuna protiv korenitog društvenog licemerja, a vrlo su izraženi tragikomični elementi – iz dijaloga se preliva zavidna količina otrežnjujućeg crnog humora. Ipak, određena značenja Letsove drame kod nas nemaju ubojitost koju imaju na američkim scenama, zato što je reč o tekstu koji bitno izranja iz američkog konteksta. Taj utisak je pojačan jer smo imali neobičnu priliku da paralelno sa srpskom praizvedbom komada, na Festu premijerno vidimo i film Džona Velsa, snimljen po ovoj Letsovoj drami, u depresivnim ravnicama Oklahome, gde se radnja originalno dešava, što je važno za puno razumevanje očaja likova. Naši gledaoci će imati određenu distancu prema temi lomljave američkog sna, jer to nije naša drama – u američkom okruženju, sa američkim glumcima, to značenje ima veću težinu. Naravno, u tekstu ima mnogobrojnih drugih tema koje nas se vrlo tiču, zbog čega je predstava i ovde relevantna.

Pošto smo pomenuli film, sa kojim se poređenje nameće zbog sinhrone beogradske premijere, važno je zapisati da je u predstavi Todorovićeve, za razliku od filma, upadljiv naglasak dat pokušajima da se povrati iščezla duhovnost i pronađe smisao u opštem besmislu, kroz lik Indijanke Džone (Isidora Minić). Ona je u predstavi antagonista mrzovoljama kojima se rukovodi porodica Veston, simbolički je obučena u belo, blaga je, jednostavna, skromna i posvećena. Posebno su važne scene u kojima se emituje snimljena poezija Tomasa Sternsa Eliota koju ona govori. Osim što imaju poetski značaj, ovi delovi su značajni zato što ističu mogućnost duhovnog buđenja u plitkoj materijalnosti Amerike. Kako Džona nosi ove scene, sugeriše se da se ta šansa nalazi u kulturi koju je Amerika kolonizovala. U vezi sa time je važno i to što je Beverli pred smrt otišao u pansion koji vodi Indijanka, verovatno zato da bi tamo probao da pronađe poslednje utočište, bolno ironično, u narodu nad kojim su Amerikanci izvršili genocid. Iz filma je taj detalj isključen, dok je lik Džone Monevate bled, na nivou skice – tako je iz filma izbrisan ključan smisao drame, mogućnost produhovljenja kroz drevnu, kolonizovanu kulturu. U vezi sa time, naša predstava je na idejnom planu bogatija.

Glumci u predstavi uverljivo nose masivne terete likova iz prošlosti. Dara Džokić igra Vajolet Veston, ogorčenu i ciničnu Beverlijevu suprugu koja je utehu pronašla u postojanom otupljivanju svesti pomoću opijata, nalik Marti iz Olbijeve drame „Ko se boji Virdžinije Vulf”, vrlo srodne tematike. Beverlija, koji je svoj zaborav obezbedio u alkoholizmu, igra Dragan Nikolić – on se ne pojavljuje uživo na sceni, već samo putem video-snimka. To je opravdan i zanimljiv rediteljkin izbor, jer pojačava značenje njegove suštinske neprisutnosti – on kao da je bio duh u sopstvenom životu.

Anita Mančić igra Barbaru, najstariju od tri njihove ćerke, najjaču i najracionalniju, ali i povređenu zbog preljube njenog supruga Bila (Branimir Brstina). Njihova ćerka Džin (Jelena Petrović) je buntovnica tinejdžerka, što pokazuje i kroz napadni pankerski imidž (kostimograf Snežana Pešić Rajić). Milica Mihajlović je dala lik Barbarine iritantno brbljive sestre Karen koja odbija da vidi da je njen verenik Stiv naduveni tupson i pedofil (Marinko Madžgalj). Jelena Đokić igra treću ćerku Veston, feleričnu Ajvi, Branka Šelić tetku Meti, Mladen Andrejević njenog muža Čarlija, Dejan Dedić njihovog sina luzera Malog Čarlsa, a Nenad Ćirić lokalnog šerifa.  

Okupljanje porodice povodom sahrane oca Beverlija oslobađa duhove i uklanja tepih koji je prekrivao nagurano đubre iz doma Vestonovih. „Avgust u okrugu Osejdž” je predstava eruptivnih izliva dugo skrivanih laži, ali i mogućnosti novih početaka kroz sagledavanje i ispravljanje grešaka.