Britanske putnice protiv predrasuda o Srbiji

Srbiju i Beograd su u 19. i početkom 20. veka posećivale brojne britanske žene putopisci. One su vršile svojevrsnu kulturnu odnosno narativnu kolonizaciju Balkana kako lucidno primećuje Vesna Goldsvorti u svojoj čuvenoj knjizi „Izmišljanje Ruritanije. Imperijalizam Mašte”. O Balkanu i Srbiji na početku 19. veka su u britanskoj javnosti vladali mnogobrojni stereotipi od kojih je najprisutniji bio da su to divlji i egzotični delovi Istoka.

Sa nastankom nacionalnooslobodilačkih pokreta i revolucija balkanskih naroda početkom 19. veka raste i pojačano interesovanje ondašnje javnosti za taj prostor i njegove narode. Postavlja se logično pitanje koji su razlozi uticali na britanske žene putopisci da kroče na tle najpre kneževine, a od 1882. godine i kraljevine Srbije. Vesna Goldsvorti smatra da je jedan od uzroka bio namera žena viktorijanskog doba da se i na ovom polju izjednače sa muškarcima, jer je to svojevrsno zanimanje do tada bila rezervisano jedino za njih. Takođe, put na Balkan i Srbiju bila je prilika da se pobegne od sumorne i dosadne stvarnosti, ali i želja da se sazna nešto više o prostoru, zemlji, narodu, gradovima, istoriji, kulturi, ali i jeziku, običajima, načinu ishrane, muzici, što je za prosečnog Britanca i Britanku toga vremena bila potpuna nepoznanica.

Zanimljiva je obrazovna i starosna struktura britanskih putnica. Uglavnom su imale visoko obrazovanje: književnice, novinarke, pravnice, lekarke, bile su dobrog imovnog stanja i prevashodno u životnom dobu između dvadeset i trideset pet godina. Jedan broj njih je na put u Srbiju krenuo u službi britanskog ministarstva spoljnih poslova, ali to su uglavnom bili izuzeci. Britanske putnice koje su dolazile u Srbiji u ovo vreme nisu se dugo zadržavale. Ostajale su tek nekoliko sati, par dana, eventualno nekoliko nedelja. Retko koja od njih se ponovo vraćala. 

Po povratku u svoju zemlju držale su brojne javne nastupe, pisale knjige i tekstove u ondašnjim najuglednijim novinama i časopisima gde su iznosile svoje utiske sa putovanja. Zanimljivo je da je najveći broj njih negirao uvrežene stereotipe o Srbiji i srpskom narodu, kao o divljoj zemlji i primitivnom narodu. Upravo u tome i leži najveći značaj njihovih putovanja. Svojim javnim i publicističkim radom najefikasnije su brisale negativnu sliku koja se o nama na britanskom ostrvu godinama i decenijama izgrađivala.

Prva Engleskinja koja je stupila na tle kneževine Srbije u 19. veku bila je Džulija Perdju i to 1836. kada se vraćala sa putovanja iz Istanbula. Bila je očarana Beogradom iako se u njemu zadržala samo nekoliko sati. U leto 1850. godine u Srbiju je stigla i Lujza Hej Kar koja je bila bliska prijateljica Mine Karadžić. Tokom osamnaest dana pored Beograda obišla je i Obrenovac, Šabac, Loznicu. Ostavila je važne podatke o izgledu tadašnjih srpskih gradova. Takođe, ostaće upamćena po tome što je prva na engleski jezik prevela čuvenu knjigu Leopolda Rankea „Srpska revolucija”.

Srbiju su u tri navrata i to 1862, 1863. i 1864. godine posetile Georgina Mjur Mekenzi i Adelina Paulina Irbi i to u sklopu balkanske turneje kada su obišle i Makedoniju, Staru Srbiju i Crnu Goru. Kao rezultat njihovih brižljivih zapažanja nastala je 1868. godine voluminozna knjiga „Putovanja po slovenskim provincijama Turske u Evropi” za čije je drugo izdanje 1877. Viljem Gledston, veliki prijatelj slovenskih naroda napisao inspirativni predgovor u kome je izrazio svoje divljenje prema ove dve engleske putnice koje su objektivno prikazale stanje u kome se nalazila hrišćanska populacija u ondašnjim delovima evropske Turske. I one su obišle unutrašnjost Kneževine Srbije, između ostalih Jagodinu, Ćupriju, manastir Manasiju, Boljevac, Gamzigrad, Negotin, Majdanpek, Požarevac, Smederevo, kao i Beograd. U glavnom gradu srpske kneževine zadržale su se godinu dana. To vreme su iskoristile da se detaljno upoznaju sa unutrašnje političkom situacijom ali i da upoznaju najznačajnije predstavnike tadašnjeg političkog i kulturnog života.

Burni politički događaji početkom dvadesetog veka koji su potresli Srbiju ali i Balkan (Majska revolucija 1903, Aneksiona kriza 1908, Balkanski ratovi 1912-1913, Prvi svetski rat) dodatno su doprineli da britanske putnice nastave nesmanjenim intenzitetom dolaze u naše krajeve. Tako je Meri Daram, inače antropološkinja po struci, često posećivala Srbiju počev od 1902. godine i kao rezultat njenih boravaka nastala je čuvena knjiga „Kroz srpske zemlje”u kojoj je na objektivan i matematički precizan način predstavila srpsku istoriju, političku situaciju, izgled gradova i običaje stanovništva. Međutim, kasnije ona sve više počinje da zastupa albansku stvar, postaje vatreni albanski lobista i to će ostati do kraja života.

U Srbiji je skoro u isto vreme boravila lekarka Frensis Mej Dikinson sa svojim suprugom Džejmsom Berijem. Oni su prisustvovali krunidbenim svečanostima kralja Petra Karađorđevića, a zatim su skoro celu Srbiju obišli biciklima. Međutim, u Srbiju su se ponovo vratili početkom 1915. godine kada su na molbu Mabel Grujić, Amerikanke, inače supruge Slavke Grujića, srpskog diplomate u Londonu odazvale njenom pozivu da pruže medicinsku i humanitarnu pomoć ugroženom stanovništvu. Sa svojom medicinskom ekipom od pedeset pet članova, Frensis Mej i njen suprug su februara 1915. godine stigli u Srbiju i formirali specijalnu bolnicu u Vrnjačkoj Banji. Ukupno su nadzirali šest bolnica sa ukupnim smeštajnim kapacitetom od tristo šezdeset postelja. U ekipi su se nalazili lekari različitih specijalnosti, medicinske sestre, kuvarice. Tokom jednogodišnjeg boravka u ratom zahvaćenoj Srbiji ne samo da su lečili i negovali bolesnike, i ranjenike, već su se uspešno borili protiv tifusa. Jedno vreme su čak istovremeno lečili i negovali i srpske i austrijske vojnike. Zbog zahteva austrijskih vlasti morali su da napuste Srbiju februara 1916. godine. Po povratku u London objavili su i knjigu gde su izneli dragocena svedočanstva o strahotama Prvog svetskog rata.

Osim ovog bračnog para tokom Prvog svetskog rata Srbiju su pohodile i druge poznate i manje poznate Engleskinje koje su pružale nesebičnu moralnu, materijalnu, humanitarnu i medicinsku pomoć lokalnom stanovništvu. Javnost su već dobro poznate Flora Sands, Elsi Inglis, Sinkler Stobart, Izabel Haton, Frančeska Haton.