Gvozdena zavesa u Berlinu

Zid je bio u podeljenom Berlinu, ali je stekao svetsku slavu. Kao simbol „ratovanja bez oružja“ – hladnog rata Zapada i Istoka. Danas je to nekoliko stranica u istoriji 20. veka,uz napomenu da je Berlinski zid postao važna odrednica u turističkim vodičima prestonice Nemačke.

Priča o zidu u Berlinu zapravo je priča o Evropi posle Drugog svetskog rata, razorenoj i podeljenoj. Evropi koja je postala pozornica novog sukoba, hladnog rata.

Saveznici u ratu: SAD, Velika Britanija i Francuska, na jednoj, i Sovjetski Savez, na drugoj strani, nisu dugo ostali saveznici u miru. Duboke ideološke i političke razlike i nepomirljivo različiti strateški interesi, preko noći, od partnera napravili su ljute protivnike.

Prvo žestoko odmeravanje snaga desilo se u podeljenom Berlinu. Sovjetska blokada zapadnog Berlina 1947/1948. godine bila je, uslovno rečeno, prva velika „bitka“ hladnog rata koju je, na kraju, dobio Zapad. Posle toga Nemačka je postala glavno „bojište“ Istoka i Zapada. Formirane su dve nemačke države (1949), „crvena“ i „crna“ i hladni rat počeo je da se zahuktava.

Jedna od najinteresantnijih epizoda u nadmetanju Istoka i Zapada zabeležena je 1961. godine u podeljenom Berlinu. U noći između 12. i 13. avgusta te godine Nemačka Demokratska Republika zatvorila je obruč oko Zapadnog Berlina i počela je izgradnja zida. Zvanično objašnjenje je bilo da zid treba da bude „utvrđena državna granica”, u istočnonemačkoj propagandi često je opisivan kao „antifašistički zaštitni zid“.

U svakodnevici zid je ponajviše služio da se spreči odliv građana iz Istočne (NDR) Nemačke. Prema nepotpunim podacima od 1945. do podizanja zida iz ovog dela Nemačka na zapad je otišlo 3,5 miliona ljudi. Upravo to je bio najveći problem komunističke vlasti u „prvoj zemlji radnika i seljaka na nemačkom tlu“ – strah da će ostati bez naroda.

Pored toga svakako treba imati u vidu i da je NDR kaskala u ekonomskom razvoju za Zapadnom Nemačkom koja je dobijala ogromnu pomoć Zapada – pre svih SAD. Dve istoimene valute: zapadna i istočna marka imale su sasvim različite puteve razvoja i od početnog odnosa u menjačnici 1:1 stiglo se, 1982. godine, na primer, do kursa 1:7. Naravno u korist zapadnonemačke marke.

„Rođendan“ Berlinskog zida je, dakle, 13. avgust i od tada počela je ubrzana izgradnja ovog dela gvozdene zavese između zapadnog i istočnog bloka u Evropi. Na gradilištu zida bilo je, u početku, petnaestak hiljada ljudi. S vremenom je nastala impozantna, tragično ružna građevina koja je Berlin „presekla“ i podelila na dva čudesno različita sveta.

U ličnoj karti zida ostalo je zapisano da je on potpuno okružio Zapadni Berlin, da je bio dug 156,4 kilometra, prosečne visine između 3,4 i 4,2 metra. Od ove dužine 111,9 kilometara bilo je sagrađeno od betona i blokova. U dužinu Berlinskog zida često se ubraja i dodatnih 112,7 kilometara granice između Istoka i Zapada u okrugu Potsdam.

Već 1962. godine počela je i izgradnja i „pratećih sadržaja“. Podizan je još jedan, unutrašnji, zid sa osmatračnicama i stanicama za pograničnu policiju. Brisani prostor između dva zida najčešće je bio miniran. Ukratko, zid je bio zastrašujuće utvrđenje, manje za odbranu od mogućeg napada sa Zapada, a više kao poslednja prepreka za one koji su želeli da prebegnu na „truli“ Zapad.

I takav zid nije, međutim, bio toliko moćan da u startu odvrati „izdajnike“ od pokušaja bekstva. U tim situacijama istočnonemački graničari koristili su oružje. Čak ni pedantni Nemci nikada nisu precizno utvrdili koliko pokušaja bekstva u Berlinu je završeno tragično. Jedno vreme baratalo se brojem 238 ubijenih, kasnije smanjena na 138. Poslednje ubistvo na zidu dogodilo se 6. februara 1989. godine.

Računa se da je možda i 500 ljudi, dovijajući se na razne načine, uspelo da za 28 godina postojanja zida baš preko njega pobegne. O tome postoje odlični eksponati u muzeju posvećenom zidu otvorenom 1963. godine u blizini legendarnog graničnog prelaza „Čekpoint Čarli“.

Nije još tačno utvrđeno kada je doneta odluka o podizanju zida u Berlinu. Ima teorija da se ideja prvi put pojavila 1958. godine u razgovorima tadašnjeg sovjetskog lidera Nikite Hruščova i rukovodstva NDR. Ono što se sasvim pouzdano zna jeste podatak da je izgradnju zida nadgledao mladi funkcioner u usponu – Erih Honeker – kasnije dugogodišnji lider Nemačke Demokratske Republike.

Erih Honeker bio je i svedok rušenja njegovog „čeda“ 1989. godine. Smenjen sa svih partijskih i državnih položaja, gledao je kako sa karte Evrope nestaje država – NDR – kao jedna od žrtava hladnog rata.

Gvozdena zavesa, čiji je najpoznatiji deo zid u Berlinu, počela je da se klima posle dolaska Mihaila Gorbačova na vlast u Sovjetskom Savezu 1984. godine. „Perestrojka“ i „glasnost“: dva temelja njegove reformske politike imali su jakog odjeka u celom istočnom bloku. Svi su želeli promene, u NDR su u septembru 1989. godine izbili masovni protesti građana, vlast je brzo gubila podršku naroda i bez pomoći iz Moskve dani su joj bili odbrojani. Honeker je podneo ostavke na sve funkcije 18. oktobra 1989, a 9. novembra u 18.53 novinari su od tadašnjeg člana najužeg rukovodstva NDR Gintera Šabovskog dobili informaciju da je stupio na snagu novi zakon koji ukida zabranu putovanja na Zapad.

Desetine hiljada stanovnika Istočnog Berlina pohrlilo je prema zidu, prvi prelaz otvoren je u 22.30. A u satima koji su sledili Berlinski zid je „izbušen“ kao švajcarski sir. Narod ga je jednostavno pregazio. Najveći simbol hladnog rata prestao je da postoji za svega nekoliko sati.

Nepunu godinu kasnije, 3. oktobra 1990. godine, Istočna Nemačka (NDR) pripojila se Zapadnoj Nemačkoj (SRN). U godinama koje su usledile, zid u Berlinu je gotovo u potpunosti uklonjen. Sačuvano je svega nekoliko stotina metara koji su danas velika turistička atrakcija prestonice Nemačke. I ostala su sećanja na vreme hladnog rata koji je trajno obeležio drugu polovinu 20. veka.

Žarko Rakić