Hrvatski ministar voli „Ježevu kućicu"

Od našeg stalnog dopisnika
Zagreb, 27. januara – „Niz je svetskih književnika koji su uticali na mene: Mark Tven, Žil Vern, Šarl Bodler, Čarls Dikens itd. sve do Ćopićeve antologijske „Ježeve kućice”. Posle ove rečenice aktuelnog hrvatskog ministra prosvete Dragana Primorca (HDZ) najzad mogu da odahnu poštovaoci ovog nekada u celoj prethodnoj državi popularnog pisca na čijim knjigama su odgajane generacije dece.

Radi se, naravno, o onima u Hrvatskoj, gde se poslednjih godina vodila žestoka javna bitka upravo oko „Ježeve kućice” i njenog povratka u hrvatske školske programe kao vrhunskog dela dečje književnosti, koje je potvrdu svoje duboke simbolike preko ježa, koji nikako ne želi da napusti svoju siromašnu kućicu, dobilo upravo u ovim našim proteklim tragičnim godinama građanskog rata i masovnog izbeglištva.

I „Ježeva kućica” delila je sudbinu srpskih pisaca čija su dela potezom vlasti 1991. godine, „očišćena” iz hrvatskih školskih programa i biblioteka, u vreme Tuđmanove vlasti kada je nadležni ministar bio Vlatko Pavletić.

Citiranu izjavu ministar Primorac dao je povodom najnovije inicijative o „vraćanju” srpskih pisaca u hrvatske školske programe (ona prethodna u vezi sa „Ježevom kućicom” propala je pre dve godine, jer „još nije bilo vreme”, ali se barem ova popularna knjižica počela ponovo štampati i u Hrvatskoj), koja se pojavila odmah po formiranju nove hrvatske koalicione vlade, u kojoj se našao i predstavnik Srba i to na funkciji potpredsednika.

Nesporazum oko ćirilice

Njeno izvorište je u koalicionom sporazumu koji su potpisali SDSS i HDZ, a vest je odjeknula kao grom iz vedra neba, pogotovo što se u zagrebačkim novinama tvrdilo da će se uz srpske pisce u hrvatske školske programe vratiti i ćirilica, koja se u Hrvatskoj do njenog osamostaljenja obavezno učila od trećeg razreda osnovne škole. U istovremenom „čišćenju” ćirilice u Hrvatskoj, međutim, nije se stalo samo u školskim programima nego je tada potpuno „nestala” i iz javne upotrebe – sa oznaka mesta u kojima su do tada većinom živeli Srbi, sa firmi radnji i preduzeća, a donedavno nisu se mogle kupiti ni novine na tom pismu.

Međutim, tvrdnja o „vraćanju ćirilice” pokazala se za sada tek kao „umetnička sloboda” sa senzacionalističkom aromom nekih medija, koju su brzo demantovali upravo predstavnici srpske zajednice koji se zalažu za povratak najznačajnijih srpskih pisaca u školske programe. „Bauk ekavice nakratko je zaplašio Hrvatsku, ali po svemu sudeći, na sreću ili na žalost, stvari će ići nešto drukčije” – javila je o tome splitska „Slobodna Dalmacija”, za koju je saborski zastupnik i potpredsednik SDSS-a Milorad Pupovac (inače profesor lingvistike na zagrebačkom Filozofskom fakultetu) izjavio:

„Vraćanje ćirilice u škole u našem sporazumu nije spomenuto ni jednom reči. Ćirilica se spominje samo u našem zahtevu da u onim opštinama gde su Srbi većina ili značajna manjina bude odobreno postavljanje službenih natpisa i na ćiriličnom pismu, pored latiničnog. Što se tiče vraćanja ćiriličnog pisma u škole, mislim da je potrebno još puno vremena i truda da dođemo do, na primer, fakultativnog učenja ćirilice. Naš naglasak je bio na integrativnim sadržajima programa, a ne na ekskluzivitetu ćirilice”, kaže Pupovac.

Prvi Srbin na funkciji potpredsednika hrvatske vlade Slobodan Uzelac, inače univerzitetski profesor defektologije i donedavni državni sekretar za nauku, kaže da „nema potrebe, niti će se dogoditi promena s latinskim pismom”, a u vezi sa ćirilicom dodaje kako „mogućnost treba ostaviti po principu 'ko voli nek' izvoli”. „Svaka prisila bila bi pogrešna i usmerena protiv te ideje”, napominje on.

Zanimljivo je mišljenje o ovome predsednika RH Stjepana Mesića, koji je inače pre četiri godine u intervjuu novosadskom „Dnevniku” rekao da ne postoji problem upotrebe srpskog jezika u Saboru, jer „u Hrvatskoj nema nijednog dela u kojem se govori srpski – Srbi u Hrvatskoj govore hrvatski, često čist hrvatski književni jezik i bolje od Hrvata”.

„Povratak ćirilice smatram logičnim. Pismen čovek, koji može pratiti literaturu napisanu ćirilicom, u pravom je smislu pismen. Koliko je samo literature napisano tim pismom. Pa nije ćirilica ničiji monopol. Uostalom, i hrvatsko je pismo nekada bila ćirilica”, kaže ovih dana Mesić. Odijum prema ćirilici u Hrvatskoj, dodajmo, nije zbog nje same već zato što je to jedan simbol srpstva. Potvrđuje to i činjenica da su ugledniji restorani i hoteli pogotovo po hrvatskom Jadranu bez problema u svoje menije uveli i ćirilicu, jer se drugim pismom ne može pisati na ruskom jeziku, čiji turisti dolaze punih novčanika.

Najdraži srpski pisci

Kada je postalo izvesno da će se na osnovu političkog sporazuma SDSS-a i HDZ-a u hrvatske školske programe ipak vratiti i najznačajniji srpski pisci (ali i druge ličnosti važne za zajedničku istoriju), zagrebački „Globus” napravio je u najnovijem broju zanimljivu anketu s političarima i kulturnim radnicima o tome koji su im najdraži srpski pisci i koje bi trebalo vratiti u hrvatske školske programe.

Književni kritičar Velimir Visković, koji je još 2001. godine u intervjuu za NIN ocenio da „izbacivanje srpskih ili drugih južnoslovenskih pisaca znači nasilje nad kulturom, nad povešću, i zatiranje jednog dela memorije vlastitog naroda”, kaže: „Iz svog ličnog izbora favorita isključiću dvojicu književnih velikana – Ivu Andrića i Vladana Desnicu, za koje mislim da su pisci dvojne pripadnosti, dakle autori koji pripadaju i našoj i srpskoj književnosti. Nakon oduševljenja Crnjanskim, impresionirali su me i Borislav Pekić, te Danilo Kiš, koji je dosta uticao i na hrvatske mlađe pisce.”

Pisac Ivan Aralica ističe dvojicu srpskih autora: „Najviše sam voleo Lazu Lazarevića i Boru Stankovića. Lazarević je autor malog opusa od kojeg se ne može ništa odbaciti kao nevredno. Svaki njegov rad je briljantan. Kod Bore Stankovića istakao bih 'Nečistu krv' i njegove pripovetke. U Borinim prozama pogađala me njegova tuga za mladošću, za izgubljenim zavičajem. Tu su i sve one emocije koje se mogu uočiti kod pisaca koji su rođeni na selu, s dušom ostali na selu, a bili prisiljeni živeti u gradu.”

Istaknuti istoričar umetnosti Zvonimir Maković opredelio se za mlađe srpske pisce: „Nekoliko je pisaca koje bih osobito želeo istaknuti, svi su negde moja generacija, a čitao sam ih i ranije. Jedan je David Albahari, a tu su zatim i sjajni pesnici i moji prijatelji još iz ranijih vremena Miroslav Mandić, Milan Đorđević i Slobodan Tišma.”

Zanimaju ga i oni mlađi prozaisti, pa navodi Vladimira Arsenijevića i Igora Marojevića, dramsku autorku Biljanu Srbljanović i pesnike poput Vojislava Karanovića, Nenada Miloševića i Dejana Ilića. „Njihova poezija mi je veoma bliska, a mislim da uopšte nema nekih bitnih referencija s ranijom srpskom poezijom”, kaže Maković.

Predsednik SKD „Prosvjeta” Čedomir Višnjić voleo bi da u školskom programu vidi Simu Matavulja, Branka Ćopića, Grigora Viteza (njegove pesme iz NOB-a), Stevana Galogažu i Vladana Desnicu.

Međutim – kako ukazuje Milorad Pupovac – „neki su u svom izboru otišli i šire od onoga o čemu je reč u sporazumu, pa uvršćavaju i srpske pisce iz Srbije i Bosne, dok je naša namera samo da raspravimo o osobama unutar Hrvatske”. „Neki smatraju da treba ići i šire – ja nemam ništa protiv, ali nas u prvom redu zanimaju autori koji su Srbi iz hrvatske i koji su značajni i za hrvatsku povest i književnost”, kaže Pupovac.