Cipras, premijer koji voli partizane

Lider levičarskog pokreta Siriza, pobednik parlamentarnih izbora u Grčkoj i premijer Aleksis Cipras, nema dilemu ko su mu uzori u politici.

Novi vođa je prvi premijer koji dolazi iz redova grčke radikalne levice i naslednik je dela korpusa komunista koji su se borili na strani partizana, predvodnika grčkog pokreta otpora u borbi protiv nacista.

Time je Cipras postao prvi premijer koji voli partizane. Profesor opšte savremene istorije na Filozofskom fakultetu u Beogradu dr Milan Ristović, slaže se s tom konstatacijom, pojašnjavajući da je lider moderne radikalne levice to dokazao svojim političkim programom, za razliku od vođa Pasoka koji nisu baštinili takve ideje, s obzirom na činjenicu da je, dogovorom lidera velikih sila, pre svih Vinstona Čerčila i Staljina, Grčka prepuštena zapadnoj sferi interesa.

Govoreći pozitivno o ulozi grčkih komunista tokom krvavog građanskog rata, nova zvezda evropske i svetske politike ne krije da mu je jedan od idola i Atanasios Klaras, poznatiji kao Aris, profesionalni vojnik Grčke armije i jedan od najvažnijih levičarskih komandanata, takozvani kapetanjos. Odvažan, hrabar i plahovit Klaras je bio komunista, vojni komandant, a potom i odmetnik, ubijen 1945. godine u jednoj akciji policije i Grčke vojske. Njegova glava bila je izložena u gradu Trikala, na stubu za osvetljenje. Od tog momenta do danas ostao je mitska ličnost koja ne pristaje na kompromise.

Nije nelogično da je čovek takvog karaktera neodoljiv harizmatičnom premijeru Grčke, u tipičnoj balkanskoj istoriji koja se graniči sa mitologijom.

Još dalekih sedamdesetih, u Grčku su se, posle pobede socijalističkog Pasoka, vratili bivši partizani i njihove porodice, koji su bili rasuti po čitavoj Evropi. Ali tema građanskog rata, kao i u Jugoslaviji, a potom, i u Srbiji, ostavila je duboke ožiljke u grčkom društvu. Tek grčki istoričari mlađe generacije pokušavaju da se bez ideološke ostrašćenosti osvetle bolne teme građanskog rata.

Profesor opšte savremene istorije na Filozofskom fakultetu u Beogradu profesor dr Milan Ristović, podseća da je, na samom početku Drugog svetskog rata, Grčka imala policentrični pokret otpora. Potom su se, pod snažnim uticajem stranih faktora, stvari dodatno iskomplikovale.

– Od jeseni 1941. godine komunisti su imali najveći uticaj u levičarskom Oslobodilačkom frontu Grčke (EAM-ELAS). Međutim, u Grčkoj je bio uticajan i republikanski pokret Venizelista, sa pukovnikom Napoleonom Zerlasom na čelu. Od republikanca, on se brzo transformiše u monarhistu i prihvata ulogu borca grčke vlade koja je u izbeglištvu. Uticaj stranog faktora, odnosno Britanaca, bio je mnogo jači nego u Jugoslaviji, i London je ulagao mnogo više napora da u Grčkoj približi partizane i monarhiste. To su uspeli 1942. godine, u velikoj akciji rušenja vijadukta u centralnoj Grčkoj. Ali, posle 1943. godine, izbija prva runda građanskog rata između partizana i monarhista. Britanci su se, zapravo, bojali pobede levice. Usred Drugog svetskog rata započinje ideološki građanski rat u Grčkoj – ukazuje profesor Ristović.

Grčka je tada podeljena na tri okupacione zone – italijansku, nemačku i bugarsku. Slede događaji koji veoma podsećaju na zaplet u Srbiji i Jugoslaviji, kao što je to proterivanje Grka iz bugarske zone, potom, formiranje kolaboracionističke vlade u Atini…

Istovremeno, postoji izbeglička grčka vlada koja boravi u Kairu.

– Upravo se krajem rata rasplamsava politička borba između frakcija u koju se uključuje izbeglička vlada. Levica je, recimo, pristala na velike ustupke i pristala da uđe u strukture izbegličke vlade, pod uticajem Britanaca, 1944. godine, iako je već u oktobru te godine Grčka slobodna, a najveći deo je bio pod kontrolom partizanskih jedinica, odnosno – komunista. Suprotno dogovorima, u zemlju se vraća osnivač dinastije Papandreu Georgios, kao predsednik vlade. Međutim, već početkom decembra izbijaju sukobi u Atini sa puno žrtava. Naime, stradaju demonstranti levičari i u prestonici Grčke izbija druga runda građanskog rata. U taj sukob se uključuje britanski ekspedicioni korpus sa generalom Skobijem na čelu. Ti sukobi traju mesec dana i u februaru 1945. godine, partizani kapituliraju, jer ostaju bez podrške Staljina. Vođa SSSR-a je pustio Britance da reše stvar u Grčkoj, posle dogovora koji je sklopio sa Čerčilom o podeli interesa u tom delu Evrope – napominje profesor Ristović.

Ali, deo jedinica EAM-ELAS-a ne predaje oružje, već dolazi u Jugoslaviju! U maju 1945. godine, u selu kod Novog Sada, u tadašnje selo Buljkes, koje su naseljavali Nemci (danas Bački Maglić), naseljava se 5.000 grčkih partizana i stvara grčku komunu unutar Jugoslavije. Profesor Ristović je naziva – Grčkom republikom u Jugoslaviji.

– Imali su svoj novac, škole, štampariju, kurseve za obuku oficira, čak tajnu policiju i zatvor – napominje profesor. U septembru 1949. godine, komuna je ukinuta. Većina grčkih komunista koja se izjasnila za Staljina, transportovana je u Mađarsku…

Međutim, uloga Jugoslavije u grčkom građanskom ratu je posebno zanimljiva, od kolonije usred Vojvodine! Kada 1946. godine počinje, treća runda građanskog rata u Grčkoj i kada se osniva Demokratska armija Grčke, koju vodi čuveni general Markos, Titova Jugoslavija postaje glavni pomagač grčkih komunista.

– Veliko je pitanje zašto je Tito to radio. Najverovatnije iz ideoloških razloga. Ali, pretpostavlja se da je Tito želeo da pokaže da su jugoslovenski komunisti glavna ideološka, vojna i politička snaga na Balkanu. To čak otvara i pitanje da li je Jugoslavija imala zapravo teritorijalne ambicije prema Grčkoj? Prema jugoslovenskoj nacionalnoj politici, odnosno o statusu makedonske manjine na severu Grčke, bili su sumnjičavi i komunisti kojima je Tito pružao pomoć, a naročito grčka vlada. Jugosloveni su nastavljali da pružaju pomoć grčkim komunistima čak i na vrhuncu sukoba KPJ i grčkih komunista, jer je većina njih podržala Staljinov stav prema Titu i Rezoluciju IB-a – ukazuje profesor o tom balkanskom zamešateljstvu, naglašavajući kako grčki komunisti gube rat krajem leta 1949, jer Amerikanci preuzimaju stvar u svoje ruke, kao deo svoje mediteranske politike i jačanja svojih pozicija prema Sovjetskom Savezu.

U međuvremenu se između Jugoslavije i kraljevske vlade u Grčkoj, dešavaju vojni i diplomatski incidenti. Kada je sve propalo, Informbiro je govorio da je Jugoslavija zabila nož grčkim komunistima u leđa. Zapravo je istina bila mnogo komplikovanija.

Naravno da se Tito veoma brzo, već 1953. i 1954. godine, prilagođava novim prilikama i sklapa balkanski pakt sa kraljevskom vladom Grčke i sa Turskom, koje su od 1952. godine, članice NATO-a! To pokazuje ili iznuđeni pragmatizam ili vrhunski politički instinkt vođe druge Jugoslavije.

----------------------------------------------------

Lutanje egejskih Makedonaca

Pri kraju građanskog rata, egejski Makedonci koji su činili veliki deo vojnika Demokratske armije Grčke, posle njene propasti, završio je raseljen ne samo u Makedoniji, već je mnogo njih zauvek otišlo u Mađarsku i Češku. Najveća kolonija egejskih Makedonaca, formirana je u glavnom gradu Uzbekistana, Taškentu, tadašnjoj republici u sastavu Sovjetskog Saveza, kaže profesor Ristović.