Nemoć zauzdanog suda

Kada je 25 narodnih poslanika 8. maja 2013. podnelo predlog za ocenu ustavnosti Prvog sporazuma o principima koji regulišu normalizaciju odnosa između Vlade Srbije i privremenih institucija samouprave u Prištini parafiranog 19. aprila iste godine, Ustavni sud Srbije se našao u pravoj prilici da iskaže snagu samostalnog i nezavisnog zaštitnika ustavnosti i zakonitosti, ali je, nažalost, nije iskoristio. Doneo je zaključak o odbacivanju predloga, navodeći da nije nadležan da se bavi onim zbog čega je i ustanovljen.

Zaključak o odbacivanju predloga od 10. decembra 2013. godine zasniva se na dva ključna razloga: 1) Briselski sporazum nije međunarodni ugovor, 2) zaključak vlade i odluka Narodne skupštine o prihvatanju tog sporazuma nisu opšti akti, već pojedinačni. Hajde da ove razloge bliže razmotrimo.

Prema odredbama čl. 194. i 195. Ustava, pravni poredak Republike Srbije je jedinstven, u njemu je najviši opšti pravni akt Ustav, a sa njim moraju biti saglasni zakonski, podzakonski i drugi opšti akti. U tom pogledu izuzetaka nema. Međutim, Ustavni sud svojim zaključkom izuzima iz ovog pravila opšte akte političkog karaktera, a to bi moglo da znači i izuzimanje organa političkih vlasti od vladavine prava, pod kojom odredba člana 3. stav 2. Ustava podrazumeva „povinovanje vlasti Ustavu i zakonu”. Tako nešto, u konkretnom slučaju, ne bi bilo moguće ni zbog preambule Ustava koja svim državnim organima nameće ustavnu obavezu „da zastupaju i štite državne interese na Kosovu i Metohiji u svim unutrašnjim i spoljnim političkim odnosima”. A da ti interesi nisu valjano ni zastupani, ni štićeni, vidi se po tome što Briselski sporazum integriše južnu srpsku pokrajinu u samoproklamovanu „Republiku Kosovo”: ustanovljavanjem Zajednice srpskih opština po strukturi i principima koji važe za sve opštine te surogat države; izborima za organe opština po zakonima te surogat države; uključivanjem policije u svim opštinama u jedinstvene policijske snage te surogat države; uključivanjem sudskih vlasti u svim opštinama u pravni sistem te surogat države; preuzimanjem obaveze planske i oročene implementacije Sporazuma u svim delovima te surogat države. Već je i ovo dovoljno za zaključak da se Briselskim sporazumom drastično krše Ustav Srbije i njeni zakoni o teritorijalnoj organizaciji, lokalnoj samoupravi, organima uprave, policiji i pravosuđu.

Začuđujuću ravnodušnost prema nasrtajima na Ustav i ukupni pravni poredak Srbije, Ustavni sud pravda time što prihvata da Briselski sporazum nije međunarodni ugovor zbog odsustva međunarodnopravnog subjektiviteta „privremenih institucija samouprave u Prištini”. Pritom Sud ne ocenjuje od kakvog je značaja okolnost što taj sporazum nije zaključen sa kosovskom stranom direktno, već u izobičajenoj bilateralnoj formi sa visokom predstavnicom EU, koja taj subjektivitet ima. I što je još važnije: ne ocenjuje pravilno okolnost da je parafirani Sporazum prihvaćen zaključkom vlade od 22. aprila 2013. godine i odlukom Narodne skupštine od 26. aprila 2013. godine, što je podnosiocima predloga i bio povod da ga nazovu „simulovanim međunarodnim ugovorom”. Ako bi se i uzelo da Briselski sporazum nije nastao kao pravnoperfektan opšti akt međunarodnog prava, u postupku njegovog akceptiranja nije bilo nikakvog simuliranja. I zaključak vlade, i odluka Narodne skupštine, stvarni su i autentični akti. Trebalo je još samo odrediti da li oni imaju opšti ili pojedinačni karakter. A i to nije bilo teško posle ekspertskog mišljenja koje je, na poziv suda, dao prof. dr Ratko Marković. U njemu se kaže da Briselski sporazum „nije politički akt, iako mu je sadržina čisto politička, jer on nije pojedinačni akt”, a nije „zato što je nastao kao neformalni pisani politički dogovor učesnika dijaloga u Briselu – Dačić, Ešton, Tači, a onda je njegova sadržina dobila sadašnju formu opšteg akta vlade pod imenom ’zaključak’ i opšteg akta Narodne skupštine pod imenom ’odluka’. Tako je Sporazum postao sastavni deo ova dva opšta akta iz nomenklature opštih akata pozitivnog prava, a to znači da je Sporazum postao opšti akt pozitivnog prava Republike Srbije, koji ima opšte dejstvo. Jer, da nema opšte dejstvo, po njemu ne bi trebalo ni postupiti, tj. ne bi ga uopšte trebalo primenjivati u neodređenom broju slučajeva”. Prof. Marković je ovome dodao još jedan važan iskaz: „Ovako zaobilazna i uvijena forma uvođenja Sporazuma u pravni poredak Srbije (...) primenjena je iz više razloga, pa i iz razloga da se ne (...) izloži ustavnosudskoj kontroli sa sasvim predvidljivim ishodom.”

Umesto da se osloni na uverljivu i potpunu ekspertizu našeg najuglednijeg konstitucionaliste, u zaključku Ustavnog suda o odbacivanju predloga za ocenu ustavnosti Briselskog sporazuma „najveći deo argumentacije ekspresis verbis, uz neznatne i nevažne redakcijske izmene, preuzet je iz pisanog mišljenja glavnog pravnog savetnika vlade, profesora Rodoljuba Etinskog”. Ovo su reči sudije dr Dragana Stojanovića iz njegovog izdvojenog mišljenja, u kojem se iznosi i globalna ocena celog slučaja: „Svakako, ovo je nedopustiva praksa koja nije dostojna jednog visokog suda javnog prava koji sebe smatra nezavisnom, ali i stručno-kompetentnom institucijom, koja je u stanju da vlastitom, originalnom interpretacijom razreši ustavni spor, a time očuva i zaštiti Ustav. Prihvatajući jedno ovako napisano obrazloženje, Ustavni sud je očigledno povredio ključnu premisu ustavnog sudovanja – samostalnost i nezavisnost interpretacije koja potvrđuje lojalnost Ustavnog suda jedino Ustavu.” Pored Dragana Stojanovića, sa usvojenim zaključkom Ustavnog suda nisu se saglasile i sudije dr Bosa Nenadić, dr Olivera Vučić i Katarina Manojlović Andrić, čija izdvojena mišljenja služe na čast sudijskom pozivu.

Profesor Pravnog fakulteta Univerziteta Union