Pučine modernizma

Mesec jul u Beogradu i ekstremno visoke temperature gotovo u znaku biblijske stigme. Kao svojevrsni pandan ovom užarenom letu su veliki kulturni događaji kojima se obeležava stogodišnjica rođenja slikara Petra Lubarde. Reč je o umetniku koji "raspolaže zaista retko složenom umetničkom prirodom, a njegove slike objavljuju čitav splet poetskih, slikarskih i muzičkih obdarenosti", pisao je Rastko Petrović 1933. godine, povodom Lubardine beogradske izložbe. U kontekstu ovih zbivanja, pomenimo da se obistinila nada kritičara pomenuta početkom godine, povodom postavke Lubardinih crteža u galeriji "Haos", da je ta postavka bila samo najava velike svečanosti u slavu slikara čija je umetnička i istorijska uloga u kulturi Srba i Crnogoraca ogromna.

Pratimo hronološki sled. Događaj prvi. U Prodajnoj galeriji "Beograd", 23. jula otvorena je postavka posvećena rekonstrukciji Lubardine antologijske izložbe iz 1951. godine. U istoriografiji likovne umetnosti 20. veka naši istraživači i kritičari su se složili da je ova izložba prekretnica na nacionalnoj umetničkoj sceni. Ona je, pre svega, podsticajan primer relativizacije klasičnih slikarskih postulata – stvarnost, prostor, vreme. Ovakav stav je i veliki dokaz o potrebi, značaju i smislu stvaralačke slobode koji je otvorio put ka novim estetikama. S obzirom na realnost političke, društvene i umetničke klime tih godina, ovo snažno Lubardino slikarsko ubeđenje imalo je anticipatorski karakter, težinu hrabrosti i prevratničkog glasa.

Zdravko Vučinić, istoričar umetnosti, u svojoj rekonstrukcije ove revolucionarne izložbe iz sasvim objektivnih razloga nije uspeo potpuno da ponovi autentičnu postavku iz 1951. godine. Ipak je u ovoj svojoj delimičnoj replici uspešno, prateći Lubardinu stvaralačku genezu pedesetih godina, izabranim slikama, crtežima, akvarelima (mahom iz privatnih kolekcija), evocirao atmosferu i duh te izložbe; broj radova sa obe izložbe je isti, 52 dela. U svom tekstu, naslovljenom "Nedohvatna tvorevina duha", Vučinić eksplicira umetničke i istorijske dimenzije izložbe održane 1951. u galeriji ULUS-a na Terazijama, potvrđujući i u ovom novom čitanju mišljenje da su u tokovima Lubardinog opusa pedesete godine jedan od najvažnijih i najsnažnijih stvaralačkih perioda. Izložba na Kosančićevom vencu svojom vizuelnom i idejnom svežinom tačno iscrtava snagu i domete onoga što je Lubarda radio pedesetih godina – promenu slikarske optike, drugačije poimanje forme, isijavanje svetlosti, boje, dematerijalizaciju oblika.

Radovi izloženi 1951. rezultat su petogodišnjeg intenzivnog umetničkog rada i boravka u Crnoj Gori. Veoma značajne slikarske promene mogu se povezati i sa Lubardinim obilaskom manastira po Srbiji u kojima su se restaurirale i konzervirale freske; u tom procesu mešao se pigment sa peskom koji je Lubarda kasnije koristio i u svom radu, pa je zato vizuelni utisak njegove slike često blizak freskoslikarstvu. Može se reći da ovaj rad sa pigmentom i peskom, isto tako, afirmiše umetnikov osećaj za monumentalnost i epsku dimenziju rada, kao ključne osobine njegove poetike. Ovaj postupak odgovarao je likovnoj materijalizaciji slikanog polja i nanošenja bojene strukture da bi se istakla uzdignuta vizura po kamenim pučinama iz Crne Gore – slikama "Brda nad Kotorom", "Crna Gora", "Kvrgava stena" ili kapitalno delo "Kamena pučina" – radovima koji su dali osnovni ton izložbi iz 1951. ali i ovoj iz 2007. godine.

Za izložbu u Prodajnoj galeriji pripremljen je i reprint kataloga iz 1951, svojim obimom veoma ambicioznog za ono vreme, sa reprodukcijama i profetskim tekstovima Peđe Milosavljevića i Miodraga B. Protića. Naime, Protić svoj kritičarski disput završava rečenicom: "Ovom izložbom se ispisuje nova stranica u hronici naše savremene umetnosti." Da pomenemo da je ova Lubardina izložba izazvala buru u javnosti, mišljenja su bila podeljena, a zvanični stav bi glasio: negativna pojava u našem likovnom razvoju.

Događaj drugi. Otvorena je izložba slika Petra Lubarde u galeriji RTS-a 24. jula, a temperaturu događaja povisio je i najtopliji dan u poslednjih 12 decenija.

Izbor iz Zbirke Jugoslovenskog slikarstva Narodnog muzeja u Beogradu  načinila je iskusna muzealka Ljubica Miljković koja je iz fundusa od 23 Lubardine slike odabrala 18 radova. Njen koncept se zasniva na snimanju geneze ovog slikarstva izdvajanjem dela nastalih u periodu između 1926. i 1951. godine. Tako je na postavci u RTS-u mahom zastupljeno prvo stvaralačko razdoblje, period između dva svetska rata, a u ovoj muzejskoj selekciji su i antologijska dela kakvo je "Kamena pučina" (izlagana 1951. u ULUS-u), u kojoj je predstavljanje realnosti dovedeno skoro do apstrakcije kao i rad "Iz okoline Cetinja", predstavljen na Bijenalu u Veneciji 1950. godine.

Na geografskoj i mentalnoj mapi Lubardinih putovanja i kraćih ili dužih boravaka kao reperi i/ili sudbonosni trenuci izdvajaju se: odlazak iz zavičajne Crne Gore i kratko studiranje na Umetničkoj školi u Beogradu 1925, kratko učenja na Akademiji lepih umetnosti u Parizu i život i rad (1926–1932) u ovom gradu, povratak u Crnu Goru, ratne godine i zatočeništvo u logoru, potom Beograd, Crna Gora, a od 1950. Lubarda je nastanjen u Beogradu.

Kolekcija iz Narodnog muzeja, između ostalog, svedoči o Lubardinom rano stečenom ugledu u Srbiji jer su njegova dela muzealci cenili i kolekcionirali, a njegov rad se od 1936. nalazio u stalnoj postavci u Novom dvoru. Tipičan Lubardin slikarski put od objektivne stvarnosti do asocijativnog poimanja motiva očit je na izložbi u RTS-u. Još u Parizu Lubarda je slikarski sazreo, a povratkom u domovinu on izražava potrebu da razbije postojeće likovne konvencije. Sam slikar je u jednom intervju komentarisao: Umjetnost je veliko ogledalo koje ne dozvoljava društvu da ne vidi sve o sebi.

U antologijskom pregledu vrhunskih dometa umetnosti 20. veka Petru Lubardi pripada značajno mesto. Njegovo iskonsko osećanje kamenih pučina Crne Gore i sluh za epsko i dramsko osećanje sveta ("Kosovski boj", "Bitka na Vučjem dolu", "Guslar"), sublimiran odnos prema svetu, moć umetničke ekspresije, sugestivna i uzbudljiva slikarska materija, kao i spoj nacionalnog sa univerzalnim i autentičnim animirali su značajne istoričarske i kritičarske afirmativne dispute sa domaće i internacionalne scene.

Treći događaj. Integralni deo obeležavanja sto godina od rođenja Petra Lubarde kulminirao je na dan rođenja umetnika, 27. jula, izložbom na Cetinju u Narodnom muzeju, sa delima i iz Muzeja savremene umetnosti u Beogradu.

Ove tri postavke u dva grada i dve države svakako prate i zatvaraju liniju Lubardinog (1907–1974) gotovo pet decenija dugog i plodnog stvaralačkog veka.