Stogodišnjica genocida nad Jermenima

Hapšenjem intelektualne, trgovačke i političke elite carigradskih Jermena, počela je, na današnji dan, pre jednog veka, sedmogodišnja golgota u kojoj je, prema većini relevantnih izvora, stradalo između milion i milion i po pripadnika ovog drevnog naroda. Rasuta širom Osmanskog carstva, jermenska zajednica je u predvečerje Velikog rata brojila dva miliona, a iz rata izašla sa manje od 400.000 duša.

Čitavo stoleće posle tragičnih događaja, poglavar Rimokatoličke crkve, u svojoj uskršnjoj poslanici, proglasio je masakr Jermena – naroda koji je još u 4. veku zvanično usvojio hrišćanstvo i osnovao najstariju nacionalnu crkvu – „prvim genocidom u 20. veku”. Isti stav, da je posredi bio genocid, već su zauzeli parlamenti dvadesetak zemalja. Skupštine Francuske, Rusije, Italije, Kipra, Švedske, i predstavnički domovi četrdeset i tri od pedeset država SAD, odavno su usvojili rezolucije kojima se masovni zločini nad Jermenima kvalifikuju kao genocid. Nemački Bundestag, Narodna skupština Republike Srpske i Evropski parlament ovih dana usvajaju jednu takvu odluku.

U knjizi, „Pad Osmanlija: Veliki rat na Bliskom istoku 1914–1920”, koja se u londonskim knjižarama pojavila krajem januara, profesor Judžin Rogan, direktor oksfordskog Centra za Bliski istok, čitavo jedno poglavlje posvetio je „istrebljenju Jermena”. Kao jedan od najvećih autoriteta među istoričarima svog vremena, Rogan nedvosmisleno zaključuje da su mladoturci u proleće 1915. celokupnu populaciju Jermena proglasili za petu kolonu i tako gotovo čitavo stanovništvo mobilisali kao saučesnika u njenom istrebljenju. Ministar unutrašnjih poslova i potonji veliki vezir Mehmet Talat-paša i njegovi najbliži saradnici, dr Behaedin Šakir i dr Mehmet Nazim, još tokom februara i marta 1915. godine doneli su odluku i razradili detaljan plan za uništenje većine osmanskih Jermena. Krajem maja 1915, na osnovu tek usvojenog zakona o deportaciji Jermena, iz Carigrada su guvernerima i kajmakamima širom Anadolije poslata zvanična naređenja sa Talatovim potpisom, kojima se daju precizne instrukcije za početak masovnog egzodusa čitavog jednog naroda. Uporedo sa javnim merama nasilnog proterivanja, izdate su tajne naredbe za masovna ubistva deportovanih. Za izvršioce pomora, navodi autor, osmanske vlasti su preko tajne policije, na čijem je čelu bio vođa Mladoturske revolucije, Ismail Enver-paša, regrutovali i kriminalce, za ta nedela namenski puštene iz zatvora. U svojoj knjizi Rogan navodi podatak da su pored Kurda, čiji je antagonizam prema Jermenima, držeći se načela „zavadi pa vladaj”, Osmanskaimperija posebno podsticala i gajila, u masakru učestvovali i tek prispeli balkanski i kavkaski muslimani.

Određivanje prema ovom stravičnom zločinu predstavlja prvorazredno pravno i moralno pitanje. Kada je reč o neoborivim činjenicama, najpozvaniji istoričari već su izrekli jasan sud. Među njima se posebno, neprevaziđenom istorijom Prvog svetskog rata i njegovih posledica, pod naslovom „Mir koji je završio svaki mir: pad Osmanskog carstva i stvaranje savremenog Bliskog istoka”, istakao američki istoričar Dejvid Fromkin. Jermenska katastrofa nije bila zločin nekog odmetnutog vojskovođe ili paravojne formacije izvršen na mah, u jednom ili nekoliko dana. U pitanju je, ističe Fromkin, bilo unapred planirano i kroz duže vreme sistematski sprovedeno istrebljenje kome je izložen čitav jedan narod. Nalik notornim masovnim zločinima protiv čovečnosti, koje je između 1941. i 1945. godine planirala i sprovela Nezavisna Država Hrvatska.

U politici, međutim, kriterijum celishodnosti često u drugi plan potiskuje sve druge aspekte sa kojih se može posmatrati jedno ovako osetljivo pitanje. Sledstveno tome, svaka zemlja, koja u svom parlamentu, kao spoljnopolitički instrument, pokrene usvajanje rezolucije o osudi zločina ili genocida koji se desio u nekoj drugoj zemlji, na prvom mestu razmišlja o korisnim ili štetnim posledicama koje iz toga mogu da proizađu. Nekad se i dogodi da se u jednom slučaju, sa državnim, podudare pravni i etički razlozi. Nikada, da se ovakve odluke donose isključivo iz moralnih obzira. Istina, čini se, u politici mora da sačeka dok nekom ne postane potrebna.

Turska, koja već sto godina uporno negira sopstvenu odgovornost za smrt stotina hiljada Jermena, svesrdno obeležava i osuđuje zločine počinjene nad pripadnicima turkofonskih i muslimanskih zajednica, od Balkana do Ksindžanga. U slučaju zločina počinjenih od 1915. do 1922. godine, Ankara uporno naglašava da istoriju treba prepustiti istoričarima, a sadašnji predsednik Tajip Erdogan zadržao se na izjavi saučešća koju je prošle godine uputio potomcima jermenskih žrtava. Istovremeno, bivši šef diplomatije i aktuelni premijer Ahmet Davutoglu, nije prezao da u nekoliko navrata sebi pripiše nepostojeće zasluge za usvajanje Deklaracije o Srebrenici u srpskom parlamentu. Čak i da je igrao i najmanju ulogu u ovom odvažnom iskoraku, iza koga je stala gotovo celokupna politička i intelektualna elita naše zemlje, svojim razmetanjem, svesno ili nesvesno, potkopavao je svrhu usvojene deklaracije – srpsko-bošnjačko pomirenje.

Stogodišnjica „prvog genocida u 20. veku” je potresan jubilej. Ali, i još jedan u nizu dokaza da istinu i pravdu, kao preduslove pomirenja među nekada zaraćenim narodima, ne treba očekivati sa strane. Tanka je linija između pravde i manipulacije žrtvama. Haški tribunal je tu liniju, sa prave na pogrešnu stranu, prešao nebrojano puta. Srbija, kao zemlja koja je imala hrabrosti i snage da usvoji Deklaraciju o osudi zločina u Srebrenici ima puno moralno pravo i obavezu da stogodišnjicu velike jermenske tragedije obeleži na dostojanstven način. Prisustvom njenih najviših predstavnika na komemoraciji u Jerevanu, rame uz rame sa liderima Rusije i Francuske. Ova tužna stogodišnjica bila je dobra prilika da zvanična Ankara, uz priznanje postojanja strašnih zločina, pruži ruku pomirenja potomcima njenih žrtava. Na taj način bi sprečila nimalo prijatne lekcije koje stižu sa svih strana. I stekla moralni autoritet i pravo da se i sama izjašnjava o zločinima koje su činili drugi. Turci bi od nas mogli da nauče kako se slabijem od sebe pruža ruka pomirenja. A mi od Jermena kako se uporno i posvećeno brani i čuva uspomena na sopstvene žrtve.

Ambasador Srbije u Turskoj 2010–2013.