Rukavac rusofobije

Nacrt rezolucije o Srebrenici koji je Velika Britanija najavila povodom dvadesetogodišnjice zločina izazvao je posebnu pažnju svojim sadržajem i zbog britanskog autorstva. Međutim, pažljivije podsećanje na istoriju i konstante britanske politike na Balkanu, počev od sredine 19. veka, pokazuje da britanski stavovi koje odražava i moguća strateška pozadina ovog nacrta rezolucije ne bi trebalo da budu iznenađenje. To podsećanje, naime, pokazuje da je antiruska politika Velike Britanije na Balkanu konstanta do današnjih dana i da u toj politici leži i dobar deo osnova za određenu antisrpsku politiku.

Još je s otvaranjem istočnog pitanja (raspad Osmanskog carstva i podela uticaja velikih sila u Evropi) i Krimskim ratom 1853–1856, koji je u koaliciji sa Osmanskim carstvom vodila i Velika Britanija protiv Rusije radi suzbijanja njenog proboja na Krim i Crno more, definisana strateška konstanta u britanskoj antiruskoj politici na prostorima jugoistočne Evrope. Ona se u istoriografiji označava kao početak rusofobije u britanskom društvu i politici. Uz rusofobiju se u istoriji povezuje i nastanak srbofobije, koja je u zapadnom svetu, kako zaključuje akademik Ekmečić u „Dugom kretanju između klanja i oranja”, „samo rukavac rusofobije”. Tu je politiku, kao strategiju sa dugoročnim značenjem, formulisao potom poznati britanski državnik Dizraeli.

Upravo povodom dugoročne strategije sprečavanja ruskog uticaja na Balkanu Velika Britanija je u celom procesu raspada Osmanskog carstva diplomatsko-politički indirektno, a nekada i direktno, štitila osmanske interese, između ostalog, i na štetu balkanskih slovenskih naroda. To važi posebno za srpski narod, koji je svojevremeno identifikovan kao produžena ruka ruskih uticaja i interesa na ovom prostoru. Srbofobija je naročito ostavila traga u britanskoj politici delovanjem poznatog britanskog istoričara Sitona Votsona s kraja 19. i početka 20. veka, koji je imao velikog uticaja na britansku spoljnu politiku. On je, naime, poznat po tome što je na početku Velikog rata izradio memorandum o ciljevima britanske politike, koji je 1. oktobra 1914. uputio britanskom ministarstvu spoljnih poslova. U memorandumu je utvrdio da jedan od ciljeva rata treba da bude nužno stvaranje Jugoslavije, ali da bi srpsko vođstvo u njoj, kako u citiranom delu navodi akademik Ekmečić, predstavljalo „britanski poraz”. Ovaj memorandum je predstavljao i osnov britanske politike prema stvaranju i funkcionisanju Jugoslavije posle Velikog rata, a Votson je sve do svoje smrti 1943. ostao uticajan u Velikoj Britaniji na linijama antisrpske politike. Svoje antisrpske stavove promovisao je posle rata tokom razvoja jugoslovenske države tako što je radio na njenoj destabilizaciji, između ostalog, i podržavanjem hrvatskih nacionalističkih težnji.

U antiruskoj strategiji na Balkanu britanska politika se oslanjala i na albanski faktor podrškom samoproglašenju albanske države 1912. i njenom formalnom priznanju 1913. na Londonskoj konferenciji. Ta strategija je uključivala i geopolitički stav da se Srbiji, kao izvesnom osloncu ruskih interesa, onemogući izlaz na more, čiji rezultati su danas vidljivi. U novije vreme britanska tvrda politika prema Srbiji manifestovala se tokom sukoba devedesetih, posebno u stavovima prema primeni i trajanju sankcija i NATO agresiji. Poslednju značajnu ilustraciju tvrdog britanskog stava prema Srbiji predstavlja poznati nemačko-britanski „non-paper”koji je definisao osnovne principe za izradu pregovaračkog okvira za pristupne pregovore Srbije sa EU.

Ovih nekoliko ilustracija britanske politike na Balkanu ukazuju da izvesne ocene o strateško-političkoj pozadini i dometima britanskog predloga rezolucije o Srebrenici, koji se neposredno tiču odnosa prema Srbiji, Republici Srpskoj, ruskom uticaju, daljem razvoju u regionu i odnosu prema dejtonskoj BiH, nisu bez osnova imajući u vidu nesporne konstante te politike u dužem vremenu.

Diplomata u penziji