Više bosanski nego jezik

Dok u drugim regionima planete mnogi jezici izumiru, spajaju se ili gube identitet približavanjem engleskom, u našoj alhemičarskoj laboratoriji broj jezika stalno se povećava. U nekim delovima Srbije, posebno u Raškom i Zlatiborskom okrugu, deca samim rođenjem postaju poliglote; u drugim zemljama u učenje stranih jezika treba uložiti višegodišnji znoj i nemala finansijska sredstva.

Razmnožavanje jezika u Srbiji spada u obilje od kojeg boli glava.

Usred leta, kad mu vreme nije, Ministarstvo pravde stavilo je na sajt obaveštenje o postavljanju sudskih prevodilaca za bosanski jezik za područja Višeg suda u Novom Pazaru i Višeg suda u Užicu.

Suđenja u Novom Pazaru i Užicu odvijaće se, prema ovoj odluci, na jeziku koji ne postoji, a verovatno će na njemu biti ispisane i presude. U narednoj fazi, jezik koji ne postoji postaće obavezan školski predmet, a u nekoj sledećoj etapi, na tom jeziku biće ispisivana svedočanstva i diplome.

Kad bi Filološki fakultet u Beogradu počeo da sudi i donosi presude, pravnici bi s razlogom skočili na noge i upozorili da se takve odluke ne mogu donositi na neodgovarajućem mestu i od nestručnih lica. Kad bi neki gastarbajter, poreklom iz Sjenice, tražio da mu sud u Lozani presuđuje na švajcarskom jeziku, poslali bi ga na psihijatrijski pregled. Slično bi prošao i stanovnik Kanbere koji bi zahtevao da na sudu komunicira na australijskom jeziku, ili neki Argentinac na argentinskom...

Nije teško predvideti da će, i u Srbiji, presude napisane na nepostojećem jeziku biti obarane na višim sudskim instancama, kao što će i svedočanstva i diplome koje su zasnovane na ocenama pravno nepostojećih predmeta, uz to ispisane na nepostojećem jeziku, biti neupotrebljive.

Uz puno uvažavanje ustavnih prava pripadnika manjinskih zajednica, pa i prava da se na sudu služe svojim jezikom (tamo gde on kao zaseban postoji), strahujem da odluka Ministarstva neće podići kvalitet našeg pravosudnog sistema, već će, naprotiv, dovesti do niza apsurdnih situacija i zloupotreba procesnih prava. Uređeni pravni sistemi, kakav želi da bude i naš, ne dopuštaju zloupotrebu prava, u kakve bi spadao i iznenadni gubitak sposobnosti komuniciranja s rođenim bratom, na sudu i izvan njega.

Pošto se jedan od novopostavljenih prevodilaca za bosanski pohvalio da je diplomirao srpski na Filološkom, bosanski je verovatno jedini strani jezik koji se studira na drugom jeziku.

Nisu bezazlene ni posledice ove odluke izvan anegdotskih opservacija i izvan uže pravnog područja. Navešću dve:

(1) Nacionalni savet crnogorske nacionalne manjine u Vrbasu već je uputio opštini Vrbas zahtev za uvođenje crnogorskog (takođe nepostojećeg) jezika u službenu upotrebu. Zahtev će biti razmatran na prvoj sednici opštinskog veća posle letnje pauze.

(2) Moji zemljaci Leskovčani spremaju zahtev za uvođenje u školsku upotrebu i sudsku praksu leskovačkog jezika. Leskovčanin je, kao i Bosanac, zavičajno, a ne etničko ime. A tek Hercegovac! Ako bi se uvažili nalozi lingvistike, uvođenje naziva bosanski jezik isto toliko je smisleno koliko i naziva hercegovački, vojvođanski, šumadijski, užički, toplički... S jedinom razlikom što iza tzv. bosanskog jezika stoji znatno duža kvazinaučna kampanja – još od vremena austrijskog namesnika Benjamina Kalaja, koji je, s ambicijom da stvori sintetičku „bosansku naciju” i „bosanski jezik”, hteo da povest BiH predstavi kao istoriju jednog mitskog naroda izdvojenog od susednih Srba i Hrvata, koji su uljezi, pošto nisu „autohtoni”.

Svojevremeno propali, Kalajevi etnocentrični stereotipi o jeziku oživljavaju se u našem vremenu, iako u Srbiji nema nijednog ozbiljnog lingviste koji ne misli da je bosanski jezik politička konstrukcija a ne lingvistička činjenica, forsirana s namerama koje su ideološki neprikrivene, i s posledicama koje su u najvećoj meri sagledive. Više je bosanski nego što je jezik!

Ceo poduhvat je u dubokoj zavadi s osnovnim načelima lingvistike, discipline čiji je zadatak da imenuje različite pojave, fenomene, ideje, procese. Nije valjda da ta nauka jedino ne ume da imenuje jezik kojim se govori u novopazarskom i užičkom kraju, već to moraju da rade činovnici Ministarstva pravde?!

Kao pravnici, morali bi znati da nema tog nacionalnog ili međunarodnog propisa koji dopušta manjinama da ruše bazične lingvističke zakone niti da menjaju etnolingvistički i istorijski utemeljeno ime jezika (u ovom slučaju, srpskog). Takođe, morali bi znati da nije dopušteno narušavanje celovitosti jedne nacionalne kulture i njenog jezika.

Pitanje naziva i statusa jezika je pre svega naučno, a potom dnevno-političko. Odgovorna vlast mora da vodi računa o međuzavisnosti komunikacijskih sredstava i praktičnim posledicama mera koje – iako su, u načelu, donete s namerom da se poboljša položaj pripadnika nacionalne manjine – u osnovi sužavaju njena prava, snabdevajući ih dokumentima sumnjive upotrebljivosti, dovodeći ih u neravnopravan položaj, ako ne i u poziciju getoizirane grupacije.

Da su konsultovani, kao što nisu, lingvisti bi kazali pravnicima iz Ministarstva da jezici ne mogu nastajati u alhemičarskoj laboratoriji, i da lokalni varijeteti (koji postoje i drugde, a ne samo u Sandžaku) nisu dovoljna osnova za zasnivanje novih jezika. Uostalom, istraživanja su pokazala da u govoru sandžačkih Bošnjaka varijantski markirana leksika ne prelazi dva procenta! Nema preciznog merenja, ali bih rekao da se leksika mojih Leskovčana razlikuje od važeće norme srpskog jezika za više od dva odsto...

Lingvisti bi, takođe, kazali da se novi jezik ne može temeljiti samo na razlikama (niti je dopušteno njihovo veštačko uvećavanje) i da preveliko uvažavanje jezičke divergencije gura jezik ka ivicama s kojih može da se sklizne u provaliju.

Stručnjaci za jezik primetili bi da je ime novog jezika u raskoraku sa samoodabranim etničkim imenom ranijih muslimana i potonjih Muslimana i upozorili bi na neodrživost prideva bosanski od imena etnika Bošnjak. Ali ovde je pridev bio važniji od imenice uz koju ide, po cenu da se urušava jedinstveni komunikacijski prostor i smanjuje raspon mogućeg izraza, jezičkog i svakog drugog.

U ovoj opštoj kakofoniji, nije jasno ni kakva bi bila književna podloga tog novog jezika. Osnovano se može pretpostaviti da se planira izmeštanje iz korpusa srpske književnosti i kulture njenih najvećih stvaralaca, odseljenih iz te iste Bosne glavom bez obzira.

Nije li to deo procesa programirane fragmentacije srpskog duhovnog prostora?

U razjašnjavanju ovih kontradikcija može se dopreti samo dokle to dopušta lingvistika, a ona je ovde ponižena i zaobiđena.

Profesor Fakulteta za kulturu i medije