Inspirativno i uzbudljivo

"U Edenu na istoku" Borislava Pekića (1971) je farsa koja se odigrava u ludnici, između dva lika, progonitelja - bivšeg člana tajne policije (Novi), i progonjenog - psihičkog bolesnika koji pati od manije gonjenja (Stari). U tematskom pogledu, analize posledica velikog političkog uticaja tajnih službi opšte društvene paranoje, tekst asocira na komade Dušana Kovačevića ("Balkanski špijun", "Profesionalac"). U žanrovskom, formalnom, a delimično i tematskom smislu, Pekićev tekst je blizak i kamernim komadima Ežena Joneska, Edvarda Olbija ili Harolda Pintera koji su u slično apsurdnom i izrazito metaforičkom obliku takođe kritički tretirali različite društvene anomije i anomalije.

Predstava u režiji Marka Manojlovića ostvarena je tačno i sasvim dosledno, u formi suptilno grotesknog apsurda. Reditelj je efektno iskoristio ambijentalnost prostora izvođenja: u sceni gde se Stari krije iza drveta, u paranoji da ga prate, zatim kada pokušava da pobegne pentrajući se uz kalemegdanske zidine ili kada u nastupu besa baca kestenje koje se našlo na zemlji. Sva ova rešenja izazivaju specifičan smeh zbog nenaviknutosti publike na pozorišnu ambijentalnost, odnosno činjenice "slučajne funkcionalnosti"ambijenta i nemontiranosti scenografije, sinteze glumljenog i realnog.

Oba glumca vrlo precizno, inspirisano i uzbudljivo igraju, između manirizma i psihološkog realizma. Pavle Pekić stvara lik Novog u osnovi stilizovano, što ističe i njegov teatralizovan imidž (frizura, naočare, dvogled oko vrata). Glumac izveštačeno prikazuje opsesivno praćenje svega, prenaglašava emotivne reakcije, plastično izražava zanesenost i odsutnost lika. Na taj način se stvara jasan odmak od lika, što podstiče temeljnije preispitivanje problema političkog gonjenja i istovremeno jednu konkretnu situaciju univerzalizuje, stvarajući od nje metaforu opšte društvene devijantnosti.

Sa druge strane, Nebojša Milovanović igra Starog u domenu realizma, sa nijansama karikaturalnog izraza. Reč je o sasvim opravdanoj različitosti u stilovima njihove glume, jer se patnja Starog na ovaj način uverljivije i opipljivije predstavlja, imajući u vidu da je on ipak glavna žrtva u ovom odnosu (iako je, kao predstavnik sistema, i Novi nesporno žrtva, ali na suprotnoj strani). Njihovo infantilno ponašanje, česti iznenadni potezi, histerične reakcije i nagle promene raspoloženja, zajednički grade utisak o totalnoj, apsurdnoj iščašenosti situacije, u celini jasno oblikujući kritiku društveno-političke realnosti, i danas prilično aktuelnu.

Uprkos teoretskom neprijateljstvu između ova dva aktera i činjenice da bi netrpeljivost i mržnja imperativno trebalo da definišu njihov odnos, između njih se rađa dirljivo prijateljstvo, briga i saosećanje. Ovakav razvoj događaja, alogičan i idealistički, što žanr farse sasvim dozvoljava, utvrđuje piščev zadivljujuće humanistički stav, odnosno pokazuje da i u najjezivijim okolnostima dobrota i ljubav ipak opstaju. Bar u umetnosti. Zato je ona veća i inspirativnija od života.