Drugi penzijski stub nije ispunio očekivanja

U proteklih dvadesetak godina mnoge zemlje u Istočnoj Evropi (Mađarska, Poljska, Letonija, Litvanija, Estonija, Bugarska, Rumunija, Hrvatska, Makedonija, Slovačka) propisale su zakonski obavezno članstvo u privatnim penzijskim fondovima – tzv. drugi penzijski stub. Razvijene zemlje, poput SAD, Kanade, Nemačke ili Austrije, odbile su da primene ovaj radikalan reformski pristup i zadržale su članstvo u privatnim fondovima isključivo na dobrovoljnoj osnovi.

S druge strane, Svetska banka je snažno podržavala radikalne reforme u Istočnoj Evropi tvrdeći da će se primanja budućih penzionera na taj način uvećati i ubrzati privredni rast. Međutim, ispostavilo se da uvođenje obaveznih privatnih penzijskih fondova nije znatnije ubrzalo privredni rast niti je uticalo na smanjenje neprijavljenog rada na crno. Takođe, prinosi privatnih penzijskih fondova bili su razočaravajuće niski, čak i pre nastupa svetske finansijske krize, tako da bi u većini slučajeva penzioneri imali veće penzije da su nastavili da ih primaju samo iz državnih sistema.

Zbog ovakvog razvoja događaja, neke zemlje (Mađarska, Poljska, Slovačka, Letonija, Litvanija) u proteklih nekoliko godina ukinule su ili znatno smanjile obavezne privatne penzijske fondove. Državni zvaničnici su uveravali građane da se ukidanje drugog penzijskog stuba neće negativno odraziti na visinu budućih penzijskih primanja. S druge strane, eksperti Svetske banke kritikovali su ukidanje obaveznih privatnih fondova tvrdeći da će na ovaj način doći do „dugoročnog slabljenja fiskalne održivosti i smanjenja budućih primanja penzionera“.

Ko je u pravu? Da li su političari u Istočnoj Evropi pribegli kratkovidim populističkim merama ili su kritike Svetske banke neosnovane? Zvanični podaci nedvosmisleno pokazuju da se kritike Svetske banke zasnivaju na precenjivanju stvarnih performansi obaveznih privatnih penzijskih fondova.

Pri tom je od presudne važnosti odgovor na pitanje da li su privatni penzijski fondovi u stanju da svojim štedišama obezbede stope prinosa znatno više od stope rasta BDP-a, jer ako nisu onda nema smisla uvoditi drugi stub: u tom slučaju, penzioneri bi primali veće penzije iz državnog penzijskog sistema nego iz drugog stuba. U penzijskim studijama Svetske banke iznose se tvrdnje da su prinosi drugog penzijskog stuba bili viši od stope rasta BDP-a pre početka svetske finansijske krize. Međutim, kada se podaci SB uporede sa zvaničnim podacima o rastu BDP-a u Istočnoj Evropi, dobijaju se potpuno suprotni rezultati – prinosi drugog stuba su bili znatno niži od rasta BDP-a, čak i pre svetske finansijske krize.

Takođe, podacima Svetske banke preuveličavaju se stope prinosa drugog stuba. Tako, obračun prinosa u Litvaniji uključuje navodno izuzetno visoke prinose u 2003. godini, kada drugi stub nije ni postojao (uveden je sredinom 2004). U slučaju Estonije došlo je do suprotnog propusta jer obračun izostavlja negativne realne prinose drugog stuba u 2002. godini itd.

Kada se sve ove greške koriguju i isprave, argumenti Svetske banke se brzo tope. Iz primera netačnih podataka koje su Rajnhart i Rogof objavili pre nekoliko godina možemo videti da korekcije podataka mogu značajno da utiču na smer javnih politika. Tako su inicijalni podaci iz Rajnhart-Rogof studije o javnom dugu sugerisali neophodnost budžetske štednje u razvijenim zemljama, da bi se ovaj argument istopio nakon revidiranja uočenih grešaka u podacima.

Važno je dakle da Svetska banka, u skladu s profesionalnim standardima, što pre zvanično preispita i koriguje podatke u svojim studijama kako bi veliki broj zemalja u regionu mogao optimalno da planira buduće reformske korake. Jer, ako su Poljska i Mađarska ukidanjem drugog penzijskog stuba uspele da ojačaju svoje javne finansije bez smanjenja budućih penzija, slične poteze bi mogle da razmotre Bugarska, Hrvatska i Makedonija. Ovo je važno i za Srbiju, kako ne bi gubila vreme razmišljajući o uvođenju drugog penzijskog stuba koji, sudeći prema dostupnim podacima, nije uspeo da unapredi penzijske sisteme u Istočnoj Evropi.

*Član Fiskalnog saveta