Mi i Nikola Pašić

Ovog decembra se, zvanično, navršava 170 godina od rođenja Nikole Pašića. (Umro je 10. decembra 1926. godine, čemu je tadašnja „Politika” narednog dana posvetila celu naslovnu stranu.) Da li je tačno da je Pašić rođen 1845. ili godinu dana ranije?

Ako je suditi po njegovom grobu u Aleji velikana na Novom groblju u Beogradu, Pašić je rođen 1844. godine. Na njegovoj sahrani 1926. pored najviših domaćih i inostranih zvaničnika bili su njegova supruga Đurđina i deca Rade, Pava i Dara, kao i moja baka Nadežda, njegova sestričina, majka mog oca, i njen brat, Pašićev sestrić, solunac i diplomata dr Milutin Jovanović, ondašnji poslanik u Bernu. Niko od onih koji su prisustvovali sahrani, a kasnije i postavljanju spomeničke ploče na Novom groblju nikad nije dovodio u pitanje godinu njegovog rođenja, pa otud i danas na njegovoj grobnici stoji uklesana 1844. godina, dok je na njegovim spomenicima u Beogradu i Zaječaru ubeležena 1845. godina.

I u gotovo svim knjigama posvećenim ovom državniku kao godina njegovog rođenja pominje se 1845, a u nekim 1846. ili 1847. godina, jer iz crkvenih knjiga nije moguće saznati tačnu godinu, s obzirom na to da su one spaljene posle Srpsko-turskog rata 1876. godine.

U knjizi studenata Ciriške politehnike piše da je rođen 16. decembra 1845, ali sam Pašić je tvrdio da se rodio tri dana docnije. Neki istoričari skloni su, čak, mišljenju – među kojima je i Vasa Kazimirović koji mi je to i ispričao – da je Nikola Pašić sam prepravio godinu rođenja kako bi dobio godinu više radi stipendije za školovanje!

Međutim, valjda nije sporno da su njegovi najbliži znali da se moj pradeda Nikola Pašić rodio na Nikoljdan, 19. decembra 1844. godine. Otud, rekao bih da je i nedopustivo i potpuno zbunjujuće i za laike i za istoričare kog leta je zaista rođen ovaj veliki srpski državnik, koji je načinom vođenja politike i upravljanja državom ostavio dubok, zapravo neizbrisiv trag i – slažu se istoričari – osigurao sebi ugledno mesto ne samo u srpskoj, već i u svetskoj istoriji.

S njegovim imenom najtešnje su povezani najveći uspesi Srbije u Carinskom ratu sa Austrougarskom monarhijom, u balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu, kao i začetak stvaranja parlamentarnog života kod nas. Pašić se ubraja među one državnike koji su doprineli rušenju dva carstva – Otomanskog i Habzburškog. Pola veka je učestvovao u javnom i državnom životu Srbije, što kao predsednik Narodne skupštine, predsednik vlade ili ministar spoljnih dela. Naravno, i kao vođa Narodne radikalne stranke.

Neshvatljivo je to da je njegova kuća u rodnom Zaječaru srušena, a da u tom gradu njegov Memorijal, smešten u neuglednu zgradu bivšeg Suda udruženog rada, više podseća na nekakav provincijski prašnjavi magacin u kome nema čak ni knjige utisaka. Neshvatljivo je i to da na njegovom grobu – čija je mermerna ploča vidljivo napukla – retko osvane tek po jedan venčić grada Beograda, čiji je dva puta bio gradonačelnik: od 1889. do 1891 i 1897. godine.

Neshvatljivo je i to da je njegova porodična kuća u Francuskoj 21 u Beogradu posle Drugog svetskog rata naseljena novim stanarima koji su u kante za đubre pobacali ogroman deo njegove dragocene dokumentacije, čiji je deo savesnošću jednog prolaznika spasen i predat Istorijskom arhivu.

Boraveći kao dete često u toj kući, u kojoj je u podrumu i delu tavana ostala da živi njegova ćerka Pava i povremeno njen brat od tetke dr Milutin Jovanović, imao sam priliku da vidim kakva su poniženja doživljavali od nezvanih „kirajdžija“. Takva sudbina ih je zadesila jer se nisu priklonili novoj vlasti: bili su prokazani kao velikosrpska buržoazija. Kao dovoljan dokaz da se radi o narodnim neprijateljima poslužilo je i to što se Pašićeva ćerka Dara udala za diplomatu dr Božidara Purića, poslednjeg predsednika i ministra inostranih dela izbegličke vlade u Londonu.

Neshvatljivo je, konačno, i to što prvu knjigu o Nikoli Pašiću nije objavio nijedan Srbin, već Italijan Karlo Sforca, čija je knjiga „Nikola Pašić i ujedinjenje Jugoslovena“ objavljena 1937. Uostalom, gotovo da su ga zaboravili i njegovi radikali: tek deceniju posle Pašićeve smrti postavili su spomen-ploču na njegovoj porodičnoj kući u Francuskoj 21.

Nadajmo se da je ovakvom odnosu prema svim znamenitim ljudima u Srbiji kraj.

Politikolog