Dvorovi torontalskih plemića

Zrenjanin – Postoji istorija Banata koja je, što svesno i planski, što nesvesno i nehotično, potisnuta iz sećanja i prepuštena zaboravu. Takav je primer nekadašnje Torontalske županije, koje nema skoro 100 godina, a njene ličnosti, događaji i tekovine još su tu. Iz njenog vremena potiču zrenjaninska bolnica, gradska kuća i brojne fabrike, među kojima i šećerana, iz koje je nikla čuvena prehrambena industrija ovog kraja. Uz izuzetke koji potvrđuju pravilo, po okolnim banatskim selima propadaju dvorovi torontalskih plemića, istih onih čijim su zalaganjem i naporima sagrađene danas zapuštene banatske pruge. Bilo bi zanimljivo porediti brzinu njihovih vozova u ono vreme i sad. Prostor Torontalske županije, omeđen na zapadu Tisom, na severu Morišom, na jugu Dunavom a na istoku Tamiškom županijom, doživeo je izuzetan privredni procvat, naročito krajem 19. i početkom 20. veka. Svojim trajanjem pečat su mu dali i Srbi koji su ovde nailazili na razna iskušenja, ali su opstajali. Među njima svakako i srednjovekovni srpski despoti Stefan Lazarević i Đurađ Branković, koji su nosili titule torontalskih velikih župana i imali posede u Banatu.

Zbog svega toga, izložba Istorijskog arhiva Zrenjanin, nedavno otvorena u zrenjaninskom Narodnom muzeju i posvećena ovoj zanimljivoj temi, naišla je na izuzetno interesovanje. Autor izložbe mladi istoričar i arhivista Filip Krčmar prikupio je izuzetnu građu nakon istraživanja ne samo u pomenutim dvema zrenjaninskim ustanovama kulture, već i u nizu drugih, među kojima je najznačajniji muzej „Atila Jožef” u mađarskom gradu Makou, gde je na volšeban način dospelo dosta građe iz Velikog Bečkereka, viševekovnog sedišta Torontalske županije.

O ekonomskom procvatu Županije tokom druge polovine 19. veka Krčmar kaže da je privredni razvoj u to doba bio i više nego evidentan, prvenstveno zbog toga što su bile uređene političke prilike na višem državnom planu. Prema njegovim rečima, ključna godina za to bila je 1867, kada je posle stalnih unutrašnjepolitičkih tenzija i trvenja stvorena Austrougarska monarhija. Time je postignuta stabilnost na unutrašnjem političkom planu, a i duže razdoblje mira koje je usledilo omogućilo je razvoj cele Ugarske, samim tim i Torontalske županije. U to vreme u Banatu je izgrađen niz važnih pruga: Kikinda–Bečkerek (1883), Bečkerek–Pančevo (1894), Žombolj–Bečkerek (1898). Gotovo svako selo imalo je štedionicu ili nekakav novčani zavod, što je nezamislivo za današnje pojmove. Gradile su se fabrike, manufakture, kopali kanali i regulisali rečni tokovi, osnivala razna kulturna društva, pokretale novine i časopisi. Danas bi se reklo: hvatao se priključak sa zapadnom Evropom.

Prva stranica udžbenika iz zemljopisa srpskih narodnih škola u Torontalskoj županiji iz 1884.(Foto Narodni muzej u Zrenjaninu)

Vodeću ulogu u politici, a samim tim i u privredi u Torontalskoj županiji imali su plemići, koji su zadržali svoj značaj čak i kad je ukinuto feudalno uređenje. Nastojali su da privredni razvoj sredine u kojoj su živeli poistovete sa ličnim interesima. Tako je grof Čekonić, najbogatiji plemić Torontalske županije, sa 43.000 jutara zemlje, sagradio prugu uskog koloseka za tzv. ćiru i inicirao gradnju fabrike šećera u Velikom Bečkereku. Današnji bogataši u banatskoj ravnici dostižu plemiće po veličini poseda, ali ne grade pruge ni mostove. Sve u svemu, vreme Torontalske županije s kraja 19. i početkom 20. stoleća može se nazvati njenim zlatnim dobom, a po mišljenju istoričara Krčmara, može se porediti i sa razvojem ovog kraja posle Drugog svetskog rata.

Istovremeno, reč je i o periodu koji je obeležen vođenjem snažne mađarske asimilacione politike. Pojam ne samo Torontalske, nego i bilo koje druge županije, u osnovi je bio vezan za mađarsku nacionalnu i državotvornu ideju. Okosnicu županijske uprave uvek su činili Mađari, zajedno s onim Nemcima, Jevrejima i Srbima koji su prihvatali njihov identitet. Među ovim poslednjima poznati su Sava Vuković, Petar Čarnojević i Lazar Hadžić, koji su se našli protiv svojih srpskih sunarodnika u Revoluciji 1848/49, ali bilo je i onih koji su uspevali da pomire vernost Županiji i Ugarskoj sa svojim nacionalnim identitetom: takve su bile plemićke porodice Dunđerskih, Jagodića, Nikolića, Bibića, Trifunčevih... Budući da su gimnazije i druge škole u Torontalskoj županiji bile pod jakim mađarskim uticajem i služile kao oruđe mađarske vlade za sprovođenje asimilacione politike, Srbi u Torontalskoj županiji okretali su se obrazovnim centrima i pismenosti u drugim sredinama, ponajviše u Novom Sadu i Sremskim Karlovcima, odnosno Matici srpskoj i Karlovačkoj gimnaziji. U ovom kontekstu treba naglasiti i nezaobilaznu ulogu Srpske pravoslavne crkve u očuvanju kulture i pismenosti. U to vreme, kada je reč o kulturi, delovali su i poznati srpski slikar Konstantin Danil, koji je slikao portrete uglednih građana i torontalskih plemića, a iz Torontalske županije potekli su i bliski saradnik Vuka Karadžića Aleksandar Sandić, sekretar Matice srpske Teodor Pavlović, ugledni književnik Todor Manojlović... Ako je reč o ukupnoj sferi kulture, odavde su potekli i brojni, danas zaboravljeni, velikani mađarske i podunavsko-švapske kulture i istorije, koji su ondašnjim Srbima često predstavljali uzore u kulturnom stvaralaštvu. U Banatu je rođen i poznati kompozitor Bela Bartok, u delu koji danas pripada Rumuniji.

Na izložbi je posebno obrađen i fenomen seljačkih buna u Županiji koji je bio izražen krajem 19. veka, a kojem je posle Drugog svetskog rata pripisivan veliki značaj u komunističkoj istoriografiji. Najpoznatija među njima bila je Elemirska buna 1897. godine. Izložba će biti otvorena do kraja januara 2016.