Zeleno će spasiti svet

Mnogima omiljenoj zelenoj boji, danas neodvojivoj od politike i ideologije očuvanja životne sredine, vodeći stručnjak za istoriju boja i predavač istorije zapadnjačke simbolike Francuz Mišel Pasturo posvetio je novu studiju, posle plave i crne. Knjigu „Istorija jedne boje: Zelena” objavio je „Službeni glasnik” u prevodu Olgice Stefanović.

Posmatrajući povest zelene boje, Mišel Pasturo zapravo posmatra istorijski razvoj ljudskog društva, kulture, vizuelnih umetnosti, odnosa prema modi i uređenju enterijera, a posebno prema načinu proizvodnje zelene boje. Iz ove, inače, i bogato ilustrovane knjige saznajemo da stari Grci gotovo da nisu „primećivali” zelene nijanse, ali je zato za Rimljane zelena bila boja bujnosti i rasta. Slično je simbolizovala i kod starih Egipćana: plodnost, rađanje, mladost, a zelene životinje u Egiptu bile su smatrane svetima. Zelena je od 12. veka verska boja islama. Pasturo navodi i podatak da je omraženi Neron odmarao oči od neprekidnog posmatranja borbi gladijatora pogledajući na zeleni smaragd, što su kasnije, u srednjem veku, činili i prepisivači rukopisa. U srednjem veku zelena je vezivana za proleće, maj, ljubav i mladost.

Frau Mine bila je germanska boginja ljubavi prikazivana u zelenoj haljini, u zeleno su bile odevene i tadašnje devojke u očekivanju ljubavi i  materinstva, a krajem srednjeg veka zelena je bila poznata boja trudnih žena. Čuvena slika Jana van Ajka „Portret Arnolfinijevih” iz 1434. godine prikazuje mladu trudnu ženu u izrazito zelenoj haljini.

„Srednjevekovna mladost je, dakle, neprestano pod obeležjem zelene boje. Ona nosi zelenu odeću kao znak svežine i snage, i ima `zeleno iza ušiju` kako slikovito kaže jedna nemačka poslovica još iz srednjeg veka, koja se i danas upotrebljava”, piše Pasturo. I boginja Fortuna prikazivana je krajem srednjeg veka u prugastoj ili zelenoj odeždi.

Uopšte, u Evropi je od 9. do 14. veka zelena  bila dvorska boja, među vitezovima oni najmlađi, najodvažniji i najnestašniji hazarderi bili su obučeni u zeleno. Tristan je smatran „zelenim vitezom”.

Jan van Ajk „Portret Arnolfinijevih”

Ambivalentnost zelene boje dolazi do izražaja od 14. do 16. veka, kada se simbolika ljubavi, mladosti i svežine preokreće u svoju suprotnost, u obeležje đavola i svakog zla. Pasturo ovaj podatak povezuje sa i neprijateljstvom prema zelenoj boji islama, pa su demoni na gotskim vitražima prikazivani zeleno. U tom periodu i zelene oči kod ljudi bile su omražene kao odlika zlobe, razvrata i laži.

Sasvim suprotno, fotografija Džejn Fonde iz 1959. godine, s kraja studije, na kojoj su u prvom planu glumičine zelene oči u skladu sa njenom tendeciozno zelenom haljinom od štofa, nastavlja odnos prema zelenoj boji srednjeg veka.

Pasturo ističe da je ova boja zatim bila obezvređena od kraja srednjeg veka, a često podvlači njenu hemijsku nepostojanost.

– Zelena, koju je dugo bilo teško proizvesti, a još teže fiksirati, nije samo boja biljnog sveta; ona je, isto tako i povrh svega, i boja sudbine. Hemijski nestabilna kao slikarska boja i kao sredstvo za bojenje, vekovima je vezivana uz sve što je promenljivo, nepostojano, prolazno: detinjstvo, ljubav, nadu, sreću, igru, hazard, novac. Tek je u vreme romantizma konačno postala boja prirode, i samim tim, boja slobode, zdravlja, higijene, sporta i ekologije. Njena istorija na Zapadu delimično je i istorija preokreta sistema vrednosti. Dugo neprimetna, nevoljena i odbačena, a danas u nemogućoj misiji spasavanja planete, piše Pasturo.

On otkriva da je na prvom izvođenju Molijerovog „Mizantropa” u Pale Rojalu 1666. godine glumac, u ulozi Alcesta, nosio sivu odeću sa zelenim trakama. Tumači pozorišta, kako je navedeno, primetili su da su smešni Molijerovi junaci na pozornici nosili zeleno. Smatra se da je i Gete voleo zeleno, kao i Napoleon. Poznato je i da je među pozorišnim ljudima zeleno smatrano baksuznom bojom, ili je to možda bilo povezano sa isparenjima arsenika iz jedinjenja sa bakarnim opiljcima, iz čega je pravljena zelena boja. Smatra se da je Napoleon na Svetoj Jeleni umro 1821. godine od isparenja arsenika sa tapeta, pod uticajem vlage. Zbog toga je zelena smatrana opasnom, čak i prokletom bojom. Vasilij Kandinski sliku iz 1930. godine nazvao je „Zelena praznina”, upoređujući po statičnosti ovu boju sa kravom koja svet posmatra svojim bezizražajnim očima. Ipak, svoju studiju Mišel Pasturo završava optimistično, uprkos svim usponima i padovima zelene: „Nekada napuštena, odbačena, nevoljena, zelena je postala mesijanska boja. Ona će spasiti svet”.