Vojni arhiv ugrožen lošim smeštajnim uslovima

Vojni arhiv je u petak na svečanosti u Domu Vojske Srbije u Beogradu obeležio značajan jubilej – 140 godina postojanja. Bila je to prilika da se prisutne zvanice – predstavnici Ministarstva odbrane, Vojske Srbije, vojni atašei i drugi – podsete ili upoznaju s bogatom tradicijom ove ustanove, ali i s problemima s kojima se Vojni arhiv suočava.

To se pre svega odnosi na današnje loše smeštajne uslove: zgrada je, spolja gledano, lepe arhitekture, ali neadekvatna za čuvanje arhivske građe. Vojni arhiv nalazi se u krugu Vojnotehničkog instituta u Žarkovu, gde je smešten posle agresije NATO-a 1999. godine, kada je prilikom bombardovanja teško oštećena zgrada Generalštaba u centru Beograda, u kojoj se nalazio i arhiv. Paradoksalno, vredna dokumentacija koja je sačuvana prenošenjem kroz Albaniju u Prvom svetskom ratu i prikupljena nakon poharavanja od strane okupatora u Drugom svetskom ratu, sada je ugrožena – lošim uslovima čuvanja.

Pozdravljajući prisutne, direktor Vojnog arhiva pukovnik Miodrag Sekulović, koji već godinama ukazuje na problem smeštaja, podsetio je na bogatu tradiciju ove ustanove. Premijerno je prikazan dokumentarni film o radu Vojnog arhiva.

Inicijativu za prikupljanje vojnoistorijske građe pokrenuo je 1866. godine Jovan Dragašević, oficir i intelektualac, koji je se obratio Ministarstvu vojnom sa predlogom o osnivanju odeljenja za istoriju. Ova ideja ostvarena je tek deset godina kasnije, kada je 5. februara 1876. godine, naredbom kneza Milana Obrenovića, osnovano Istorijsko odeljenja Glavnog Đeneralštaba.

Pukovnik Miodrag Sekulović na svečanosti povodom jubileja Vojnog arhiva (Foto Ministarstvo odbrane)

Prvi zadaci bili su prikupljanje dokumenata i svedočenja vezanih za srpsko-turske ratove, koji su tada vođeni. Pravi izazovi za Istorijsko odeljenje nastali su u balkanskim ratovima 1912. i 1913. godine, a problemi u Prvom svetskom ratu. Po izbijanju ovog sukoba, arhivska građa je evakuisana iz Beograda i prebačena u Niš, Kragujevac i Kruševac. Kako je usledila ofanziva Nemačke, Austrougarske i Bugarske, vojska je pri povlačenju kroz Albaniju sa sobom ponela i Vojni arhiv. Deo građe, kada njen dalji transport nije bio moguć, zakopavan je. Ipak, arhiv je stigao na Krf i kasnije je prebačen u Solun, gde je u velikom požaru 1917. godine jedan deo uništen, ali je veći deo po oslobođenju vraćen u Srbiji.

Građa se čuva u drvenim sanducima (Foto D. Jevremović)

Reorganizacija arhiva obavljena je 1920. godine, kada je već stvorena Kraljevina SHS. Do 1935. godine rađeno je na sređivanju dokumenata vezanih za Prvi svetski rat. Nad Evropom se nadvijala opasnost Drugog svetskog rata, pa su pripremljeni planovi za evakuaciju arhiva kojima se pristupilo u februaru 1941. godine. Građa je razmeštena u Čačak, Požegu i Ivanjicu, ali je po slomu Kraljevine Jugoslavije u Aprilskom ratu pala u ruke Nemcima, koji su je premestili u zgradu Pravnog fakulteta u Beogradu, a kasnije je prebačena u Treći rajh, uglavnom u Beč.

Tokom rata i partizanske jedinice – NOVJ i kasnije Jugoslovenska armija (JA) počinju da prikupljaju svoju arhivsku građu. Posebno Istorijsko odeljenje osnovano je 1. marta 1945. godine. Po završetku rata, angažovanjem tadašnjih vlasti, veći deo građe Vojnog arhiva vraćen je iz Beča. U početku je, sada jedinstvena građa, bila smeštena u zgradi Pravnog fakulteta, kasnije je prebačena u skladište u Topčideru, a zatim u zgradu Generalštaba u centru Beograda, gde je ostala do agresije NATO-a, tokom koje je, nakon što je prethodno razmeštena po Beogradu, smeštena u Žarkovo, gde se i danas nalazi.