Manje samoubistava i u Srbiji i u Evropi

Posle vesti o samoubistvu koje pobuđuje posebnu pažnju javnosti, naročito ako se radi o nekoj poznatoj ličnosti ili mladoj osobi, najčešće se čuju komentari da je u Srbiji sve više samoubistava i da smo u tom pogledu pri samom svetskom vrhu. Međutim, utisak je pogrešan: prethodnih 10–15 godina broj samoubistava se uglavnom smanjuje. Ujedno, prema najnovijim raspoloživim statističkim podacima, u 2014. registrovano je najmanje suicida u protekloj četvrti veka (1.134), ali i duže – to je najmanji godišnji broj i najmanja godišnja stopa samoubistva od 1980. godine. Konkretno, u Srbiji je 2014. godini stopa suicida iznosila 15,9 na sto hiljada stanovnika.

Poslednjih 25 godina u pogledu kretanja broja i opšte stope samoubistva u Srbiji mogle bi se podeliti na tri vremenske celine. Najpre, to je razdoblje 1990–1997. koje bi se, i pored naglašenih godišnjih varijacija, moglo okarakterisati kao period porasta broja i stope suicida. U tom razdoblju, kada je Srbija, kao i bivša Jugoslavija, bila zahvaćena ratnim sukobima u vezi sa raspadom tadašnje zajedničke države, teškom ekonomskom i političkom krizom, zabeleženi su rekordni brojevi samoubistava (više od 1.600 u 1992, 1993. i 1997) i najviše stope (oko 21 na sto hiljada stanovnika).

Zatim se izdvaja period 1998–2006. s relativno stabilnim, ali i srazmerno visokim nivoom stope samoubistva (od 18 do 20 na sto hiljada). Najzad, period 2007–2014. jeste razdoblje u kome je zabeležen jasno opadajući trend, sa rekordno niskim nivoom suicida 2014. To je period stabilizovanja političkih prilika u zemlji, ali i ulaska Srbije u višegodišnje recesiono razdoblje. Očigledno je da u Srbiji pad životnog standarda i visoka nezaposlenost nisu rezultirali zaoštravanjem problema suicida.

Samoubistva su inače u većini zemalja znatno učestalija među muškarcima nego među ženama. Na svetskom nivou, taj odnos je u 2012. godini bio 64 prema 36. U Srbiji u periodu 1990–2014. bio je u proseku 71 prema 29, dok je u 2014. taj odnos bio 76 prema 24. Tačnije rečeno, u 25-godišnjem razdoblju ubilo se 24.862 muškarca i 10.325 žena. Prema najnovijim podacima Svetske zdravstvene organizacije veći broj samoubistava među ženama zabeležen je samo u šest zemalja sveta i sve su azijske (Irak, Kina, Bangladeš, Indonezija, Pakistan i Avganistan). U Evropi je, u svim zemljama osim u Albaniji, među licima koja su izvršila samoubistvo najmanje dvostruko više muškaraca nego žena.

Kod samoubistava, kao i kod ostalih uzroka smrti, ustanovljena je vrlo uska povezanost između starosti i nivoa smrtnosti. Epidemiološki podaci pokazuju da je gotovo svuda u svetu najveći rizik da se pokušaj samoubistva završi smrću – među starima. U svetu ne postoji jedinstven starosni model suicida, ali su u velikoj većini zemalja stope samoubistva najviše kod starih, naročito među muškarcima. I u Srbiji je smrtnost usled samoubistva najveća kod najstarijih, a najmanja kod mladih, s tim što se specifične stope suicida povećavaju sa starošću. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku za 2014. godinu, svako drugo lice (52 odsto) koje je izvršilo samoubistvo bilo je starije od 60 godina, a svako treće (33 odsto) starije od 70 godina. Najviše stope samoubistva u 2014. zabeležene su u starosnoj grupi 80–84 godine (57 na sto hiljada stanovnika), dok je kod starijih od 85 godina stopa iznosila 55 na 100.000. Najnovija kretanja ukazuju da je opadanje smrtnosti usled suicida prisutno kod svih starosnih grupa, ali da je relativno najveće smanjenje ostvareno kod najmlađih (10–24 godina), kao i kod najstarijeg stanovništva (preko 75 godina).

Smanjenje smrtnosti usled samoubistva koje je poslednjih godina registrovano u Srbiji ne predstavlja izuzetak, već je ono u skladu sa trendovima u svetu, a naročito u Evropi. Najznačajnije promene ostvarene su u Rusiji, gde je u periodu 2000–2010. stopa suicida smanjena sa 38,8 na 23,4 na 100.000, a godišnji broj umrlih usled samoubistva sa 57.000 na 33.000. U 2010. godini u Evropi je registrovano 110.000 samoubistava (15 na 100.000) dok je 2000. godine taj broj iznosio 145.000 (19,9 na 100.000). U 2010. najveće vrednosti stope samoubistva beleže se u Litvaniji – 32,9 na sto hiljada stanovnika, Belorusiji (26) i Crnoj Gori (25,7), a najniže u Albaniji i Grčkoj (po 3,4 na 100.000) i na Kipru (4,6). Te godine Srbija je prema vrednosti stope suicida bila na 15. mestu među evropskim zemljama, i to sa natprosečnom stopom od 16,6 samoubistava na sto hiljada stanovnika.

Problem suicida u svetu je poslednjih godina mnogo vidljiviji i u sve većoj meri prepoznat od vlada i nevladinih organizacija, medija, ali i stručne i naučne javnosti. U 2003. godini ustanovljen je i Svetski dan prevencije samoubistva (10. septembar), kao prilika da se širom sveta još više pažnje posveti tom teškom problemu mentalnog zdravlja, pre svega u cilju jačanja svesti da je samoubistvo moguće sprečiti. Posebno se naglašava značaj usvajanja nacionalne strategije za prevenciju samoubistva kao put kojim se sistematski razvija sveobuhvatni, opštenacionalni odgovor na problem samoubistva. Nacionalna strategija treba da sadrži niz preventivnih aktivnosti, kao što što su nadzor, restrikcija oružja, vodiči za medije itd. Međutim, do 2015. godine ogromna većina zemalja, među kojima je i Srbija, nije imala nacionalnu strategiju za prevenciju samoubistva. Rezultati postignuti u najvećem broju država koje svoje aktivnosti na prevenciji sprovode u skladu s nacionalnom strategijom (ukupno ih je 28) ukazuju da je smanjenje suicidnog mortaliteta moguće.

Centar za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka