Grigorije Božović „ponovo pred sudom"

Odeljenje za rehabilitaciju Okružnog suda u Beogradu ovih dana će odlučiti o zahtevu za rehabilitaciju Grigorija Božovića, uglednog književnika, nacionalnog radnika i reportera „Politike” pre Drugog svetskog rata. Osuđen na smrt krajem 1944, na tajnom procesu pred Vojnim sudom Komande grada Beograda, Božović je streljan u noći između 1. i 2. januara 1945. godine.

Okružni sud će doneti odluku 63 godine posle tragičnog kraja ovog uglednog kulturnog pregaoca, jedno vreme i predsednika srpskog PEN kluba. Od onda do pre petnaestak godina debela zavesa zaborava bila je spuštena na osobenu Božovićevu ličnost, na njegovo književno, nacionalno i novinarsko delo, da bi postepeno, zahvaljujući pregnuću nekolicine istraživača, konačno bio vraćen u korpus srpske književnosti i u istoriju srpskog novinarstva.

Zahvaljujući tome, a pre svega zbog izmenjenih okolnosti i stvorenih zakonskih mogućnosti, bilo je i moguće podnošenje zahteva za rehabilitaciju ove značajne ličnosti srpske kulture.

Pre više od šest decenija, tročlano veće Vojnog suda Komande grada Beograda, posle usmene rasprave održane tokom tajnog pretresa, izreklo je 29. decembra 1944. godine presudu u kojoj je navedeno:

„Božović Grigorije, književnik iz Beograda, Brankova 8, rođ. u Kolašinu na Ibru 1879. g. od oca Vukajla i majke Stevane rođ. Kragović

Kriv je

što je u vreme Narodnog ustanka u Crnoj Gori i Sandžaku protiv fašističkog italijanskog okupatora stao na stranu okupatora pružajući mu moralnu pomoć osnivajući nacionalni odbor u Pljevljima u kome je i sam bio član. Zatim što je u isto vreme uređivao izdajnički list ’Pljevaljski vjesnik’, koji su finansirale italijanske vojne vlasti, a u kome je on pisao uvodne članke u duhu neprijateljske propagande protiv narodnog ustanka, a za red i mir i bratstvo Srba i Muslimana pod okriljem talijanskog okupatora...”

Pošto su u presudi navedene još neke inkriminacije, Božović je „osuđen na kaznu smrt streljanjem, na gubitak građanske časti za svagda i na konfiskaciju celokupne njegove imovine”.

Kazna je izvršena u noći između 1. i 2. januara 1945. godine u Beogradu ili u njegovoj bliskoj okolini, kako u svom dvotomnom istraživačkom radu „Ličnost i delo Grigorija Božovića” zaključuje Milenko Jevtović, nesumnjivo jedan od najboljih poznavalaca života i stradanja nekadašnjeg reportera „Politike”.

O nekoj vrsti cinizma, neodvojivog od dramatike i surovosti onoga vremena, svedoči podatak da je jedino „Politika”, 4. januara 1945. godine, objavila vest o ovom tajnom suđenju i o smrtnoj presudi na koju je osuđen njen predratni saradnik Grigorije Božović.

Jasan izraz te dramatičnosti, kao i ambicija nove, revolucionarne vlasti, da se obračuna sa „neprijateljima naroda” iz širih intelektualnih, kulturnih, kao i novinarskih krugova, predstavlja obrazloženje smrtne kazne izrečene Božoviću.

„Mnogi od javnih radnika – navedeno je na početku obrazloženja – koji su u bivšoj Jugoslaviji svojim novinarskim radom bili poznati široj javnosti i imali uticaja na javno mnjenje izmetnuli su se posle okupacije 1941. god. od nacionalnih radnika u narodne izdajnike. I time što su široj javnosti bili poznati odranije oni su okupatoru najbolje poslužili u svrhu obmana i zavaravanja neupućenih ljudi za stvaranje raspoloženja kod građanstva da se miri sa ropskim položajem pod okupatorom, koji je snažan i moćan da je svaka oružana borba protiv njega uzaludna i samoubilačka. Ti javni najamnici vodili su računa samo o sebi i svojim honorarima, a kada više nije bilo dohodaka iz poverljivih i dispozicionih fondova bivše Jugoslavije oni su se stavili u službu neprijatelja i okupatora svoga naroda i za njegov račun stali da prvi štampaju svoje novinarske članke.”

Što se tiče Grigorija Božovića, sva njegova odgovornost, kao što se vidi iz nastavka obrazloženja, svodi se na „verbalni delikt”. Onovremene inkriminacije bile su, međutim, definisane po meri revolucionarne pravde, koju ne obavezuju demokratska, već monistička, partijska načela pretočena u pravne norme.

Zanimljiv je detalj da se sud u tajnom postupku protiv Božovića, kako zaključuje Milenko Jevtović, pre svega oslonio na iskaz Milutina Tomića, poznatog kao Nikac od Rovina. Jedan dokument govori da je ovaj poznati predratni poslanik, novinar i pesnik, gotovo sve vreme rata proveo u Beogradu, došavši iz Šavnika, a da je OZN-a, zbog kolaboracije, krenula da ga hapsi krajem novembra 1944. godine. Ubrzo potom umro je u zatvoru.

Posle vesti objavljene u „Politici” da je Božović osuđen na smrtnu kaznu, njegova ličnost i delo izbrisani su iz javnosti, da bi ta dodatna, posmrtna kazna bila na snazi punih pola veka.