Nemačkari

Nemačkarima su nazivani u prvoj polovini prošloga veka oni austriski Srbi koji su prelazili u Srbiju, i tu pravili mahom činovničku karijeru. Njihovo cvetno doba pada za vlade kneza Aleksandra Karađorđevića, pod ustavobraniteljskim režimom. Nikada ih nije bilo više u administraciji i sudovima i nikada nisu zauzimali važnije položaje. Njihova tri čoveka bila su dospela čak do položaja kneževskog predstavnika, koji je donekle odgovarao položaju današnjeg predsednika ministarstva saveta.

Prevrat od 1858, upravljen u prvom redu protiv Karađorđevića i ustavobranitelja, pogodio je uzgred i nemačkare. Srbijanska inteligencija, koja je prednjačila u tom prevratu, bila se okomila na nemačkare, i po njenom nagovoru Svetoandrejska Skupština oglasila je tri istaknuta nemačkara za „narodne zlotvore”, koje valja proterati iz zemlje. Jedan je od tih „zlotvora” bio pomoćnik ministra unutrašnjih dela; drugi, pomoćnik ministra pravde; treći, član kasacionog suda.

Pod ustavobraniteljskim režimom, kao školovani ljudi, nemačkari su bili neophodno potrebni našoj administraciji koja se tek stvarala, jer u to vreme među Srbijancima školovan čovek bio je najveća retkost. Oni su se najviše odlikovali u onim strukama u kojima se na prvom mestu tražila obrazovanost, a to su sud i škola. Za političke poslove nedostajala im je glavna stvar: poznavanje naroda. Na ministarskim položajima nemačkari su se pokazivali više kancelariski ljudi nego političari.

Glavni političari ustavobraniteljskog doba – Petronijević, Vučić, Knićanin, Garašanin – svi su Srbijanci. Manje obrazovani i „pismeni” od nemačkarskih ministara, oni ih u političkom pogledu ostavljaju daleko za sobom. Ali ako nemačkari nisu imali sposobnosti za velike političke uloge, oni su je imali za male.

Umeli su bolje od Srbijanaca da se dodvore ljudima od položaja; oni se naziru u senci pojedinih velikodostojnika kao došaptači i podstrekači; ima ih čak i među tajnim savetodavcima kneza Karađorđevića – i to je uzrok da ih Srbijanci smatraju za opasne spletkaše.

Nemačkari, koji nisu dali nijednog pravog državnika, nisu isto tako dali nijednog znatnijeg političkog pisca. Ipak zato oni su imali svoju političku ideologiju – i srbijanska inteligencija od 1858 tzv. liberali, osporavala je više njihovu ideologiju nego njihovu spremu. U čemu se ta ideologija sastojala?

Nemačkari su napojeni idejama prosvećenog apsolutizma, koje su u Austriji vladale sve do polovine prošloga veka. Po tim idejama, državu je trebao da vodi vladalac sa svojim činovništvom, a ne narod. Činovništvo, međutim, trebalo je da se drži strogo zakona, i da bude skroz pošteno: isto kao sud, administracija je trebala da bude čista i nepristrasna. Narodu nije trebalo dati slobodu, ali je trebalo dati pravdu. Po svojim sposobnostima, nemačkari su bili više sazdani za dobre činovnike nego za narodne tribune: to je pored opštih razloga bio lični razlog zbog koga im se prosvećeni apsolutizam sviđao.

U upoređenju s Milošem i njegovim još primitivnim apsolutizmom, prosvećeni apsolutizam nemačkara izgledao je još napredak. Nemačkari su bili pobornici pravde i zakonitosti koju Miloš nije davao: u neku ruku oni su u nas preteče pravne države. Međutim, pred kraj ustavobraniteljskog režima, ti isti ljudi izgledaju u očima liberala veliki nazadnjaci. Liberali su tražili pored pravde još i slobodu – Narodnu skupštinu i slobodnu štampu. Nemačkari nisu te zahteve odobravali. Šta treba narodu više od dobre administracije i dobrog suda? Šta će mu političke slobode?

Nemačkari su uopšte gledali na narod kao na prost i neprosvećen svet, nesposoban da sam sobom upravlja. Specijalno srpski seljak činio im se strahovito primitivan: njega je samo dobra uprava, u isti mah i prosvećena i stroga, mogla civilizovati. Liberali, na protiv, kad su govorili o narodu, mislili su na srpsku naciju, i to onakvu kakva je opevana u narodnim pesmama i kakva se proslavila u prvom i drugom ustanku. Oni su u praktičnu politiku kao ideju vodilju unosili nacionalni mit.

Nemačkari su jednako dokazivali da je pitanje političke slobode pitanje kulture; sloboda je samo za obrazovane narode; sloboda koja bi se dala šumadiskom „gejaku” bila bi karikatura slobode. Liberali su odgovarali da je pitanje političke slobode više pitanje rase, nego pitanje kulture. Srpski narod ima jedno urođeno blagorodstvo, koje je dragocenije od svake kulture, i koje mu daje pravo na slobodu. Da je tako, vidi se po tome, što se srpski narod sam svojom snagom oslobodio turskog ropstva. U tom šumadiskom seljaku u kome su nemačkari gledali gejaka, liberali su videli heroja. S ovim srbijanskim rasizmom liberali su spajali zapadnoevropski demokratizam. Dokle su nemačkari bili primili austronemačke ideje prosvećenog apsolutizma, liberali su bili primili francusko-engleske ideje o narodnim pravima: ne postoji narod radi države, nego država radi naroda, a narod nikada neće postati glavni cilj države politike, dokle ne dobije pravo da rešava o državnim poslovima.

Liberalni rasizam spojen sa zapadno-evropskim demokratizmom nadjačao je najzad nemačkarstvo prosvetiteljstvo spojeno sa srednjoevropskim birokratizmom. Nemačkari su bili pobeđeni zbog svoje osnovne mane – nerazumevanja Srbije i njenog naroda i nerazumevanja velikih političkih problema uopšte. Srpskom seljaku, zbog njegove oskudice srednjoevropske kulture, odricali su gotovo sve – i kada su iz sredine naroda stali izbijati politički pokreti, nemačkari su pred njima zatvarali oči, zavaravajući sebe same do poslednjeg časa da kod tako nekulturnog naroda ne može biti političkih problema, nego se sve svodi na pitanje dobre administracije.

(Politika. 11. april 1936. godine)