Bora je voleo da viri kroz ključaonicu

Vranje – Uručenjem nagrade „Borisav Stanković” Milisavu Saviću za roman „La sans pareille” (izdavač: „Agora” iz Zrenjanina), u Vranju je završena pedeseta, jubilarna, književna manifestacija „Borina nedelja”. O nagrađenom piscu govorili su Goran Maksimović i Nenad Šaponja. U jubilarnoj godini povelja „Borisav Stanković” uručena je prof. Aleksandru Jovanoviću za izuzetan doprinos srpskoj književnosti i negovanje vrednosti dela Borisava Stankovića, a specijalno priznanje – „Borin pečat” uručen je vladici Pahomiju.

La sans pareille – tako su zvali Simonetu Vespuči, u značenju: neuporediva, bez premca, najlepša. Naslov romana aludira na glavnu priču, neobičnu, nesvakidašnju, somnabulnu. Pa, donekle, i na glavnu junakinju, neuporedivu kao lepoticu, već po svojoj stvarnoj ili izmišljenoj biografiji.

Glavni junak romana, podseća Nenad Šaponja, mladi slikar Hasan, izbeglica iz Beograda, koji poput Kazanove „u svakoj ženi vidi jednu, a u jednoj sve”, u Firenci, početkom devedesetih prošlog veka, doživljava sudbinsku ljubav, a već krajem devedesetih, prinudno mobilisan, nestaje tokom rata na Kosovu, pod budnim okom trgovaca organima.

Poput nekog današnjeg srpskog „Dekamerona”, viđenog kroz priče, snove, pisma, eseje, komentare, fusnote i druge beleške – uokvirene brojem deset, Savićev roman je ispisan u različitim pripovedačkim registrima, kao slagalica fikcije i fakata, literarnog doživljaja i istorijskog mapiranja privida sveta, kao dubinska priča o našem, upravo minulom vremenu.

U svom slovu, Milisav Savić je, između ostalog, rekao: „Kad se pomene Vranje, ta varoš na jugu Srbije, odmah se pomisli i na njega – Boru. Čak se varoš i nezvanično naziva po njemu – Borino Vranje.

Ali to Borino Vranje nisu varoške ulice, pijace, trgovi, već Vranje unutar starih, gazdinskih kuća, Vranje sakriveno od običnog sveta visokim dvorišnim zidovima. Javno Vranje ne zanima Boru Stankoviću, već ono privatno, porodično, lično. Ne zanima ga bučni govor čaršije već šapat koji se odvija u porodičnim odajama.

Bora je pisac koji voli da viri kroz ključaonicu, da se sakrije u ormanu, ili ispod kreveta, da se prerušen, ili kao dete, umeša među žene, u to u njihovim intimnim trenucima, kad se češljaju, umivaju, presvlače.

Borini junaci, podjednako i žene i muškarci, u permanentnom su sukobu između nagona i emocija, s jedne, i društvenih konvencija, s druge strane. Ljubav, prava ljubav obično ostaje neostvarena ili zakopana u dubini bića. Borini junaci umiru, kao gazda Mladen, „ranjavi i željni”.

Oni su bogalji te prigušene, sputane ljubavi. Istinske emocije i strasti u ljudskom biću budi priroda, pre svega topla noć sa mesečinom, ili zanosna vranjanska pesma, što dovodi do ludila u krvi. Većina Borinih junaka je na ivici incesta ili čini incest, jer je, budući da ostaje unutar porodice, manji prestup od onih drugih, javnih”.

Pedeseta „Borina nedelja”, ističe Miroslav Cera Mihailović, glavni i odgovorni urednik Književne zajednice „Borisav Stanković”, održana je u godini u kojoj obeležavamo još dva jubileja: sto četrdeset godina od rođenja Borisava Stankovića i četvrt veka od prvog uručenja nagrade nazvane njegovim imenom.

Za pola veka neprekidnog trajanja, „Borina nedelja” je vranjskoj i srpskoj, nešto ranije i jugoslovenskoj kulturnoj sceni, ponudila više od šesto programa, ne samo književnog sadržaja. Dužna pažnja posvećivana je i najistaknutijim pozorišnim ansamblima, baletu, dramskim, likovnim i muzičkim umetnicima.

Gosti Vranja bili su najistaknutiji predstavnici nacionalnih književnosti svih zemalja bivše Jugoslavije, a svoje stvaralaštvo predstavili su i mnogi znameniti inostrani pisci.

Nakupilo se, dakle, takvo bogatstvo koje će zasigurno ostati u pamćenju, ne samo aktivnih učesnika tih programa, ili onih koji su imali tu privilegiju da svojim prisustvom o njima svedoče, već se sa sigurnošću može reći da je reč o takvoj vrsti bogatstva koje je već zauzelo visoko mesto, kako u nacionalnom pamćenju tako i u našoj kulturnoj istoriji.

Nema značajnijeg imena srpske književne scene, dodaje Mihailović, koje je mimoišlo ovu svetkovinu pisane reči i čije stvaralaštvo nije predstavljeno u okviru programa „Borine nedelje”: Od Andrića, Meše i Desanke, do ove godine prisutnih Raše Popova, Vase Pavkovića, Jovana Delića, Danice Andrejević, Aleksandra Jovanovića, Ivana Negrišorca, Mihajla Pantića...

U programima su učestvovali i Goran Petrović, Vladan Matijević, pa sve do onih najmlađih: Ana Ristović, Jana Rastegorac... Naravno da sve to nije moglo proći bez tumačenja eminentnih kritičara i teoretičara književnosti, poput Dimitrija Vučenova, Nikole Miloševića, Petra Džadžića, Novice Petkovića, Ljubiše Jeremića, Radivoja Mikića, Marka Nedića, Aleksandra Jovanovića, Mila Lompara, Gorana Maksimovića…

Ovogodišnju „Borinu nedelju”, koja je počela 23. marta, otvorio je u galeriji Narodnog muzeja u Vranju, Nikola Malović, prošlogodišnji dobitnik nagrade „Borislav Stanković”.