Nadziranje i kažnjavanje

61. STERIJINO POZORJE 

Novi Sad – Međunarodnu selekciju „Krugovi” 61. Sterijinog pozorja činile su dve predstave „Brašno u venama” reditelja Borisa Liješevića, sarajevska koprodukcija Sartra i MESS-a, i „Fazanov ples” Bele Pintera, u izvođenju njegove istoimene kompanije iz Budimpešte. „Brašno u venama” je prvi dramski tekst Igora Štiksa, romansijera, pesnika i esejiste, čiji je roman „Elijahova stolica” Boris Liješević ranije sa uspehom postavio na sceni Jugoslovenskog dramskog pozorišta. „Brašno u venama” je porodična drama okupljanja koja pomalo podseća na komad, predstavu i film „Proslava” Tomasa Vinterberga zbog zajedničke situacije porodičnog skupa koji se pretvara u pakao, jer se povampiruju demoni prošlosti.

Tri generacije jedne porodice sreću se nakon povratka Vladimira, Helene i Davida iz Kanade, otvarajući Pandorinu kutiju zakopanih sećanja, zalazeći u tamne podrume prošlosti. Neočekivani dolazak Igora, Vladimirovog brata, predstavlja poseban okidač ispaljivanja ugušenih sećanja, izaziva eksploziju krivice i odgovornosti, haosa neraščišćenih računa. David, najmlađi član porodice, tinejdžer, govori uglavnom na engleskom jeziku, što tumačimo kao izraz njegove potrebe da pobegne, da ne pripada, da se udalji od ove disharmonične porodice i njenog haosa konflikata. Ta potreba za begom je dosledna, izražava se u još jednoj sceni predstave, kada on napušta raspravu i odlazi u ćošak da sluša agresivnu gitarsku muziku. Ona zaglušuje porodične konflikte, konkretno i simbolički, podsećajući nas na misao Dereka Džarmana: „Sve dok je muzika dovoljno bučna, nećemo čuti da se svet raspada” (film „Svetkovina”).

Režija je prepoznatljivo Liješevićeva, svedena, uslovna, precizna i decentna, i kao takva je na scenu izvukla najviše iz Štiksovog teksta koji, nažalost, sadrži u sebi dosta melodramskih klišea, što ponekada u totalu deluje kao scenario za televizijske sapunice koje se baš i ne razmeću preteranom produbljenošću ideja. U rediteljskom postupku su ispleteni naturalizam i brehtovska stilizacija. Glumci Miki Trifunov, Kaća Dorić, Izudin Bajrović, Admir Glamočak, Selma Alispahić i Jasenko Pašić, igraju likove i naratore, spretno prelazeći iz jednih u druge. U pogledu narativnosti, oni najavljuju činove, vreme dešavanja radnje itd. Na taj način Liješević uspešno gradi izvesnu distancu prema stereotipima utisnutim u tekst.

Publika je sedela na posebno instaliranim tribinama na sceni SNP-a, okruživali smo centralni prostor gde glumci preovlađujuće igraju, okupljeni oko jednog stola. Blizina glumaca udružena sa ponekada bolno gustom tišinom i naglašenom osećajnošću njihove igre, intenzivirala je svakako naš doživljaj.

Druga predstava „Krugova”, „Fazanov ples”, prema tekstu i u režiji uvaženog mađarskog autora Bele Pintera izuzetan je primer spoja društveno-politički naglašeno aktuelnog i eklektički raskošnog, zavodljivog, povremeno kabaretskog teatra. Pinter satirično obrađuje teme upravljanja i borbe za vlast, manipulacija na trnovitom putu njenog osvajanja, kao i problematiku obrazovanja, granica i metoda.

Radnja se dešava u državnoj školi „Ferenc Simon” 1695. godine, u vreme kada su Turci proterani iz Mađarske uz pomoć Nemaca. Prate se složene zavrzlame upravnice Teta Erži i Teta Gabi koja je smenjuje na upravničkom mestu. Priča je ispisana nadrealno, kafkijanski apsurdno, sa mnoštvom simboličkih, maštovitih i urnebesno smešnih situacija. Na primer, takmičenje u plesu fazana je simboličko polje političke borbe. Potencijalni direktori škole bore se za to mesto izvodeći groteskni ples, sa ogromnom, presmešnom, kičastom perikom, uz tonove poznate pesme „El Condor Pasa”. Eklekticizam je ovde u punoj snazi, na sceni je izlivena ključala lava preteranosti i nelogičnosti. Oni imaju upadljive komičke efekte, ali i jaku političku simboliku, od scena fazanovog plesa, preko hipijevskog pušenja nargila koje prati političke songove, do savremenih buntovničkih majici sa odštampanim horor motivima koje nose tinejdžeri vaspitavani u toj sadističkoj ustanovi. Ta Pinterova škola je metaforički model društveno-političkog sistema koji nas je podsetio na Fukoove analize bliskih institucija, škola, kasarni, radionica. Fuko ih je sve posmatrao kao metafore zatvora/društva, čije starešine imaju zadatak da nadziru i kažnjavaju, da proizvode poslušna tela, podobne i preplašene ljude koji, kao takvi, održavaju sistem.