Kant naš savremenik

U izdanju Zavoda za udžbenike objavljena je knjiga Sima Elakovića, nekadašnjeg redovnog profesora na Filozofskom fakultetu u Beogradu, pod naslovom Kant naš savremenik. U podnaslovu, koji je možda i važniji za određenje sadržaja ove studije o Kantovoj filozofiji, stoji ‒ Kritika etosnog uma kao orijentacija u mišljenju i delovanju.

Razmatranja u ovoj knjizi predstavljaju originalno tumačenje Kantove filozofije, a inovativnost Elakovićevih pogleda prezentna je upravo u glavnoj hipotezi ovog dela, koja se sastoji u tome „da se sve tri tzv. velike Kantove Kritike, ali i njegovi pozni spisi daju interpretirati kao jedinstvena (samo)kritika etosnog uma.„ Kako bi testirao glavnu, autor je postavio, ne manje inventivnu, pomoćnu hipotezu, u kojoj se tvrdi da „unutrašnja šema Kantove Kritike čistog uma predstavlja ujedno implicitnu šemu njegovog ukupnog opusa”.

Elaković smatra da je Kant preko kritike etosnog uma, više implicitno nego eksplicitno, nastojao da prevlada jaz između tzv. spekulativne i pragmatične antropologije. Svojim tumačenjem, on se oštro suprotstavlja istraživačima Kanta koji ga optužuju za formalizam koji bi pretpostavljao da etika, zasnovana na principu univerzalizacije, predstavlja prazne formalnosti koje nisu u stanju da odrede principe dužnosti. Autor ove knjige smatra da se takvo stanovište pokazuje kao ograničeno i nesposobno da uoči da se um i volja kod Kanta sastaju u običajnosti, a ne u apstraktnom moralitetu.

Čovek je, prema Kantovom mišljenju, biće dvostruke prirode, čulne, koja je uslovljena empirijskim zakonima i natčulne, koja je u tom smislu neuslovljena i pripada jedino autonomiji čistog uma. Volja je kod Kanta povezana sa žudnjom koja suštinski određuje sam život, u čemu se ogledaju čovekove potrebe. Um nije ravnodušan prema onome što proizlazi iz moralnog delovanja. Zato Kant ističe da iz morala proizlazi jedna svrha, a to je ideja najvišeg dobra u svetu. U spisu Šta znači: orijentisati se u mišljenju, podvlači Elaković, Kant je naglasio da je realizacija najvišeg dobra pomoću slobode, u stvari, običajnost (Sittlichkeit) i upravo sa tog stanovišta kritikuje apstraktni moralizam koji vodi ideološkoj hegemoniji i manipulaciji od strane centara moći.

Danas je hegemonija posebno uočljiva na primeru ideologije ljudskih prava, gde stalno vreba opasnost predominacije nekog posebnog etosa, a Kant se zaista pokazuje kao naš savremenik, što tvrdi ova, vredna posebne pažnje, studija o Kantovom učenju kao kritici etosnog uma.