Stvaralačka kritika Dimitrija Mitrinovića

„Besmisao je greh”, govorio je Dimitrije Mitrinović, jedna od najintrigantnijih ličnosti srpske avangarde i kulture s početka 20. veka, čovek o kome se kod nas decenijama ćutalo. Povodom 120 godina od njegovog rođenja, u Univerzitetskoj biblioteci „Svetozar Marković” u Beogradu, do kraja marta traje izložba „Stvaralačka kritika Dimitrija Mitrinovića”, autorki Dragane Mihailović i Gordane Lazarević. Na otvaranju, 28. februara, profesor Dušan Pajin održao je predavanje o Mitrinovićevoj ideji ujedinjenja Evrope, dok je Gojko Tešić govorio o Mitrinovićevom modernizmu. Katalog izložbe objavio je „Službeni glasnik” iz Beograda.

Dimitrije Mitrinović posedovao je onaj vizionarski dar koji proizlazi iz velikog obrazovanja, istinske humanosti, sposobnosti za logiku i intuiciju, i volje koja uvek stremi napred, tako da je ideje o ujedinjenju Evrope iskazivao decenijama pre njenog stvarnog ujedinjenja. Mitrinović je ispred svoga vremena išao kritikujući totalitarizam i verski fanatizam, zalagao se za očuvanje prirode i upozoravao na „pretnje razvoja savremene tehnologije”. Svoju viziju sveta gradio je u skladu sa antičkim vrednostima i idejama panhumanizma i ekumenizma, težnjom ka prosvećivanju naroda, pre svega samoostvarenju pojedinca– „novog čoveka”, a zatim i demokratizaciji nauke i umetnosti, ujedinjenju čitavog čovečanstva.

Sklonost ka konspirativnom

 U svom poslednjem tekstu o filozofiji intuicije, objavljenom na srpskohrvatskom jeziku, napisanom u Minhenu 1913. godine, Mitrinović je uobličio ideju stvaralačke kritike Starog veka, koja je ujedno i svojevrsna kreacija, a koja obuhvata „sva dosadašnja učenja o čoveku i Bogu, misli o bogočovečnoj dobroti, radi konačnog presazdavanja sveta u novo duhovno jedinstvo”.

Ova izložba prati Mitrinovićev razvojni i životni put, privatnu prepisku, prikazujući, između ostalog, i deo lične Mitrinovićeve biblioteke zaveštan Univerzitetskoj biblioteci, kao i ono što su drugi napisali o njemu. Iscrpna studija akademika Predraga Palavestre „Dogma i utopija Dimitrija Mitrinovića” iz 1977. godine, kako su napomenule autorke izložbe, predstavlja najobuhvatniji izvor, osnov i polazište svakog istraživanja o ovom misliocu, kritičaru umetnosti, esteti i pesniku. Izložena su Mitrinovićeva trotomna „Sabrana djela” štampana 1991. godine, u okviru kojih su objavljeni i njegovi radovi pisani u vreme boravka u Nemačkoj i Engleskoj, kao i njegova bibliografija, u izdanju sarajevske „Svjetlosti”. Izložba prikazuje i zbirku Mitrinovićevih tekstova „Treća sila” koju je sa engleskog prevela Gordana Mitrinović Omčikus, a objavilo Umetničko društvo „Gradac”.

Dimitrije Mitrinović rođen je 21. oktobra 1887. godine, u selu Donji Poplat, u blizini Stoca u Hercegovini. „Još u ranoj mladosti dolazi do izražaja njegova sklonost ka svemu konspirativnom” a, kako je u knjizi „Dogma i utopija” istakao Predrag Palavestra, Mitrinović je još kao učenik pomagao sarajevskim gimnazijalcima pri osnivanju đačkih društava. Godine 1911. učestvovao je u osnivanju tajnog đačkog udruženja „Srpsko-hrvatska napredna organizacija”, čiji je predsednik bio Ivo Andrić, a jedan od prvih članova Gavrilo Princip. Mitrinović je bio i ideolog i lider revolucionarne organizacije „Mlada Bosna”, u kojoj je zastupao ideje jugoslovenstva. Posle sarajevskog atentata, Mitrinović iz Minhena odlazi za Belgiju, a odatle u izbeglištvo u London. Preminuo je 1953. godine u Ričmondu.

Blizak Adlerov saradnik

„Narodi Evrope moraju se zbratimiti jedni sa drugima, kao celina Evrope sa slovenskim svetom”, pisao je 1914. godine Mitrinović, a februara 1950. godine u Londonu održao je predavanje u organizaciji grupe „New Europe”, čiji je bio jedan od osnivača, a u kojem je rekao: „Govorim kao Jugosloven i pripadnik srpskog naroda… Ono što predlažem jeste da Balkan ni u kom slučaju ne sme biti podeljen ili pocepan kao što je sada slučaj sa Jugoslavijom i Grčkom. Ono što predlažem jeste stvaranje istočnoevropske federacije kojoj bi se priključile Turska i Finska…”

Dok je bio autor i član uređivačkog odbora „Bosanske vile” unapredio je njen rad do nezapamćenog procvata. U tekstu iz 1908. godine, posvećenom Marku Aureliju, iskazuje značajno idejno opredeljenje za približavanje filozofije životu i suštinsko oslobođenje pojedinca od „toka stvari”. Pišući o Aristotelu, govorio je da se njegova etika živi, i da se etički kriterijum nalazi nad svim kriterijumima. U svojoj likovnoj, književnoj i muzičkoj kritici, koju je pisao i u vreme studija u Zagrebu, umetnosti je priznavao samostalnost i razvoj po osobenim zakonima. Jedno od Mitrinovićevih najznačajnijih dela su „Estetičke kontemplacije” (objavljivano u nastavcima u „Bosanskoj vili”), kao osnov njegovog utopijskog programa. Inače, to je prvi futuristički manifest kod nas. Mitrinović je na naše prostore preneo atmosferu avangarde, budući da je u Italiji boravio od 1911. do 1913. godine, u vreme kada se širom Evrope rađao futuristički revolt. Koliko je ovaj mislilac značajan i za evropske okvire govore i podaci da je sarađivao sa Vasilijem Kandinskim i umetnicima pokreta „Plavi jahač” u vreme rađanja apstraktnog slikarstva, a godine 1926. postao je blizak saradnik Alfreda Adlera, sa kojim je u Londonu osnovao englesku sekciju Međunarodnog udruženja za individualnu psihologiju. Na svoje savremenike Mitrinović je ostavljao snažan utisak, a bio je okružen „odanim učenicima i ženama, koje su ga obožavale”. Zanimao se i za istočnjačku filozofiju, i čak prevodio kinesku poeziju.

Izložba posvećena Mitrinoviću prvi put u Beogradu prikazuje do sada neprevedena Mitrinovićeva predavanja iz oblasti antropozofije, koja su objavljena u časopisu „The New Atlantis”, a koje je zabeležila njegova dugogodišnja saradnica Vinifred Gordon Frejzer.