Na Preobraženje sa Srbima u Mađarskoj

Od našeg specijalnog izveštača

Deska, Mađarska – Na ulazu u selo Deska, nekoliko kilometara severno od Segedina, naziv mesta ispisan je velikim ćiriličnim slovima. Pored nje, tabla koja kaže da ulazite u selo evropskih vrednosti. Ako se pod tim podrazumeva podšišana trava u čitavom naselju i sređeni prilazi kućama gde ispred svake stoji drvena žardinjera sa zelenilom, ispisani nazivi ustanova na mađarskom i srpskom, onda je Deska etalon uređenog mesta.

U petak po podne, na pravoslavni praznik Preobraženje, mir je u čitavom selu, nikog na ulici, primećuju se samo deca na sportskom terenu i automobili parkirani duž ulice u kojoj je hram Srpske pravoslavne crkve. Na poziv crkvenog zvona, meštani se polako okupljaju, crkva, podignuta nakon što je prethodna spaljena 1848. godine, puni se lepo obučenim svetom došlim da sa sunarodnicima obeleži hramovnu slavu.

Stare crkvene klupe nose još imena bivših dobrotvora kojih više nema u hramu. Malobrojni Srbi dolaze da čuju pojanje, nakon povlačenja granice 1921. godine oni koji su ostali da žive ovde na svojoj zemlji, još odolevaju čuvajući jezik i tradiciju. Od nešto manje od četiri hiljade stanovnika Deske, četiri odsto, odnosno oko 80 duša, čine Srbi. Trećina njih stariji su od 70 godina i pamte vreme kada je crkvena porta bila puna pravoslavnog sveta. Nekada je ovo slovilo za izrazito srpsko selo, otuda i ćirilični natpis na ulazu u mesto, otuda i danas srpsko obdaništa i škola i srpska samouprava.

U ovoj ravnici, vertikala zvonika je ona kotva koja održava ovu malu zajednicu, a u njenom središtu je agilni sveštenik Svetomir Milićić, paroh deščanski. Dočekuje svakog gosta, a stigli su sveštenici iz Rumunije, iz Temišvara, Varjaša, Čanada i Velikog Sent Mikloša, potom iz Novog Kneževca i Sombora, a tu je i sveštenik iz obližnjeg Segedina, svi će sasluživati u liturgiji. Među gostima je i Vera Pejić Sutor, predsednica Srpske samouprave u Mađarskoj, krovne organizacije Srba u severnoj dijaspori. Pod svodom crkve odjekuju glasovi zrenjaninskog hora „Sveti Serafim Sarovski”, a da ostane za pamćenje okupljanje Srba na hramovnoj slavi snimaju kolege iz srpske redakcije nacionalnog radija smeštenog u Pečuju i televizijske redakcije na srpskom jeziku.

Ovogodišnji kum slave je dr Ljubomir Jančikin s porodicom, a čast za narednu godinu predao je svom rođenom bratu Jovanu. Slavsko žito i osvećeni kolač dele se među gostima slave, a nakon toga svi su pozvani da u susednom dvorištu doma poslušaju koncert koji su priredili učesnici muzičkog kampa. Kristifor Brcan je vođa kulturnoumetničkog društva „Banat”, i kaže nam da je to najstarije srpsko društvo u dijaspori.

– Uskoro obeležavamo 70 godina postojanja, ipak, svakog 1. januara mi se budimo s nula forinti u džepu, a to znači da svoje finansiranje i opstanak možemo da obezbedimo samo pisanjem projekata koje će prihvatiti mađarska vlada jer nemamo siguran budžetski prihod – objašnjava nam Brcan koji je narodnu nošnju obukao još 1974. godine i od tada igra u društvu.

Obraćali su se i ministarstvima u Srbiji, ali nikakav odgovor nisu dobili.

Organizovanje kampova za decu u kojima će ih učiti veštinama i tradiciji, jedan je od načina da se očuva zaostavština pa je tako ovog leta 36 mališana učilo sviranje tamburice, a 14 njih je pohađalo radionice starih zanata, pre svega učenje starog srpskog veza zlatnim nitima i tkanje.

– Radimo na očuvanju starih običaja, snimamo dokumentarne emisije o svadbarskim, žetvenim i božićnim običajima, jer je to način da ih sačuvamo od zaborava.

Lokalna samouprava Deske izlazi im u susret, objašnjava Brcan, tako će uskoro i uz njenu pomoć organizovati „Ajvarijadu”, kuvanje ajvara, a to je aktivnost koja u Desku privuče i dve hiljade ljudi. Septembar je inače mesec srpske kulture, kada će izlagati rukotvorine i predstaviti svoj rad.