Njegovo visočanstvo muzejski predmet

U žižu interesovanja javnosti muzeji u Srbiji dospevaju uglavnom onda kada se dogode ili isfabrikuju afere i aferice. Krađe i poplava, polemike oko izvođenja radova, miševi koji su aktivirali alarm, duhovi koje su snimile kamere video-nadzora... vesti su koje preplavljuju medije, a time i pažnju javnosti, zamagljujući činjenicu da se Srbija nalazi na mogućem početku „muzejskog buma“.

Kao „muzejski bum“ u stručnoj, muzeološkoj, literaturi imenuje se proces koji se širom sveta odigravao tokom osamdesetih godina prošloga veka i koji je odlikovalo masovno otvaranje novih muzeja. Muzeji su prihvatili klasičnu marketinšku devizu – potrošač je kralj i preobratili je u njegova visost posetilac, zamenjujući njome staru devizu njegova visost predmet.

Ovaj svetski proces, koji je poprimio i odlike fenomena, potpuno je zaobišao Srbiju zbog toga što su sve inovacije tokom druge polovine 20. veka na naše tlo stizale sa, otprilike, jednom decenijom zakašnjenja, a devedesete godine su bile devedesete godine. Međutim, od druge polovine prve decenije novoga stoleća situacija se u velikoj meri promenila. Ovakav intenzivitet kao da najavljuje početak novog muzejskog buma. 

Prvi „muzejski bum“ u Srbiji (i Jugoslaviji) dogodio se tokom pedesetih godina dvadesetoga veka i bio je rezultat državne inicijative, budući da je početkom 1951. godine donet Zakon o muzejima. Početak 21. veka je zatekao opštu muzejsku sliku Srbije sa veoma siromašnom ponudom. Česti medijski kritički osvrti ukazuju da glavni grad Srbije svojim građanima kao i gostima nema šta da ponudi jer stalne postavke nemaju Narodni muzej, Istorijski muzej, Muzej istorije Jugoslavije, Muzej nauke i tehnike, Muzej grada Beograda... Lavina kritika zamagljuje činjenicu da u Beogradu postoje i rade i Etnografski muzej, Muzej primenjene umetnosti, Muzej savremene umetnosti, Pedagoški muzej... a još više je zamagljena činjenica da se većina muzeja u Srbiji nalazi van prestonice i da, posle decenija pasivnosti, muzejska scena Srbije počinje da oživljava. Simbolični početak tih promena označen je u protekloj 2007. godini.

Posle višegodišnjih većih građevinskih intervencija i kompleksnih stručnih priprema u 2007. godini nove postavke su otvorene u Narodnom muzeju Valjevo, Muzeju Jadra u Loznici i Pedagoškom muzeju u Beogradu, a muzeji u Kraljevu, Užicu i Prijepolju su završili obimne investicione radove i priveli kraju instalacije novih postavki. Upravo činjenica da su u samo jednoj godini u šest muzeja u Srbiji završene, ili skoro završene, bitne investicione i stručne aktivnosti rečito svedoči o naznakama početka novog nacionalnog muzejskog buma. Muzeji u Zrenjaninu i Somboru su najavili nastavak radova na dopuni i osvežavanju nešto ranije otvorenih novih postavki, započete su i obimne aktivnosti u vezi sa detaljnom (i dugogodišnjom) rekonstrukcijom Narodnog muzeja u Beogradu, kao centralnom nacionalnom muzejskom institucijom, a u toku je i nalaženje rešenja za probleme koje imaju Istorijski muzej Srbije, Muzej nauke i tehnike i Muzej grada Beograda. Pored toga, u različitim fazama se nalaze i poslovi u vezi sa revitalizacijom muzeja u Leskovcu, Kruševcu, Nišu, Zrenjaninu, Knjaževcu, Požarevcu, Pančevu, Vršcu, Novom Pazaru, Šapcu... Muzeja Nikole Tesle, Muzeja savremene umetnosti, Železničkog muzeja... Skoro istovremeno sa završetkom, privođenjem kraju ili početkom radova na brojnim postojećim muzejima najavljuju se i otvaranja novih muzeja, poput Muzeja Mileve i Alberta Ajnštajna i Naučno-tehničkog muzeja Teslanijanum u Novom Sadu i muzejskih prezentacija Nebojša kule u Beogradu i Kule Nenadovića u Valjevu.

U jednom trenutku, na samom kraju 2007. godine, registrovane su desetine dovršenih, započetih i planiranih muzejskih gradilišta širom Srbije. U kontekstu ovih pozitivnih promena, a u odnosu na prethodne decenije, postoje razlozi za pojačani optimizam i špekulacije o novom nacionalnom muzejskom bumu. Ali ne sme se zaboraviti da je svetski muzejski bum, pored revitalizacije starih i otvaranja novih muzeja, karakterisalo i povećano interesovanje publike za muzejske sadržaje, a time je bila i veća posećenost. Zato novi početak mora biti zasnovan ne samo na savremenim stremljenjima muzeologije, naročito muzejske komunikacije, već i na posebnom odnosu muzeja prema posetiocima.

Najpoznatiji primer novog vremena u vezi je sa muzejom Gugenhajmove fondacije u Bilbau, čije je otvaranje reku turista, koja se neprestano sliva ka španskim plažama, prolazeći pored ovog baskijskog grada, preusmerilo na njegove ulice i trgove. Sličan nagli razvoj, od uspavanog ribarskog mesta do turističkog centra sa stotinama hotela i pansiona, turski grad Kušadasi duguje prezentaciji antičkog Efesa.

Još jedan od primera nalazimo u američkom gradiću Salemu, koji je iskoristio opštu poznatost drame Artura Milera (Veštice iz Salema), pisanu kao kritika makartizma aktuelnog u SAD pedesetih godina prošloga veka, ali zasnovanu na istorijskom događaju iz 17. stoleća, i otvorio ne jedan nego više muzeja koji podsećaju na te događaje. Danas u ovaj gradić dođe skoro milion turista godišnje.

U Srbiji je novi početak nesporan. Nadamo se da će takav biti i dalji put.