Proučavaoci Vizantije svuda ugrožena vrsta

„Nadam se da će beogradski kongres vizantologa biti uspešan, sa oko 1.200 učesnika, iz 49 zemalja, koji će slušati 500 izlaganja. To će dati važan stimulus izučavanju Vizantije u Srbiji i mnogim drugim zemljama”, kaže Johanes Koder, naučnik iz Beča, predsednik Međunarodne asocijacije vizantologa, gost 23. kongresa vizantologa koji je otvoren na Filološkom fakultetu u Beogradu.

„Značaj vizantijskog kulturnog nasleđa, istorije, baštine, hrišćanske ideologije i spomenika nije ograničen na nacije sa pravoslavnim tradicijama u jugoistočnoj i istočnoj Evropi, koje su nekad bile deo vizantijskog carstva i čiji je identitet povezan sa njenim tekovinama. Ono je isto tako uticalo na kulture i predele zemalja oko Mediterana i u većem delu Evrope. Produbljeno znanje o ovom periodu, sa svim njegovim uticajima na sadašnji mentalitet i kulture u prethodno spomenutim krajevima, moglo bi da potpomogne da se bolje shvate politička i kulturološka dešavanja u našim sadašnjim vremenima”, ističe Koder za naš list, i dodaje da u Beču postoje dva centra: Institut za vizantijske i neohelenske studije na univerzitetu i Odeljenje za vizantijska istraživanja pri Austrijskoj akademiji nauka.

„Oni imaju dosta istraživačkih projekata koji su međusobno umreženi i u okviru njih postoje tri pravca istraživanja: Zajednice i predeli; Jezik, pisma i tekst; i Vizantija i šire: nasleđe i interkulturni kontekst.”

Kakvi su počeci institucionalnog proučavanja Vizantije, a kakve savremene perspektive proučavanja vizantologije?

Još u kasnom srednjem veku, Vizantija je bila predmet izučavanja. Ime našeg naučnog polja je ustanovio nemački humanista Hijeronimus Volf koji je umro 1580. On je bio prvi koji je upotrebio ime antičkog grada Vizantion – kao ime za državu i njene stanovnike. Inače, Vizantinci su sebe uvek nazivali Rimljanima. Nezavisna akademska disciplina vizantijskih studija razvijala se od polovine 19. veka na univerzitetima i akademijama nauka u mnogim evropskim zemljama. Prvi utemeljivač katedre, koja postoji od 1897. na minhenskom univerzitetu, i direktor instituta bio je Nemac Karl Krumbaher. Mnogi drugi istraživački centri su nastajali u 20. veku. Na primer, Vizantijski institut pri SANU nastao je 1948, a osnovao ga je poznati profesor na Beogradskom univerzitetu ruskog porekla Georgije Ostrogorski.

Kako gledate na izazove istraživanja vizantologije s obzirom na ugroženost vizantijske kulturne baštine u uslovima „arapskog proleća” i previranja u Maloj Aziji?

Znamo o uništenim antičkim i vizantijskim spomenicima kulture koje vi pominjete. Evo jednog konkretnog primera: zajedno sa kolegama sa univerziteta u Minhenu i Tehničkog univerziteta u Beču napravili smo topografski presek i fotogrametrijska merenja ranih vizantijskih spomenika u južnoj Siriji u kasnim sedamdesetim i osamdesetim godinama. Ne znam koliko njih iz doba od 3. do 7. veka nove ere još uvek postoji. Ali gubici se takođe talože ne samo zbog ratova ili namernog oštećivanja iz nekakvih pseudoideoloških razloga, već i zbog komercijalnih interesa i loše ili preterane restauracije. U nekim muslimanskim zemljama otvoreno se protive spomenicima kultura drugih naroda. Oni koji se bave proučavanjem Vizantije mogu da probaju da ubede političare i obrazovane ljude da su oštećeni spomenici svetske kulture, ali nisam optimista u vezi s tim.

Kakav je status vizantologije na Zapadu u zemljama van vizantijskog kulturnog kruga?

Do određenog stepena oni koji se bave izučavanjem Vizantije uvek su i svuda ugrožena vrsta. Zbog toga što vizantijske studije, kao mnoge druge kulturološke studije, nisu imune od političke i ekonomske krize, što doprinosi očiglednoj neravnoteži između primenjenih i fundamentalnih nauka. Finansiranje istraživanja se uglavnom fokusira na kratkoročna davanja. Ali postoje razlike: u zemljama jugoistočne i istočne Evrope, posebno u Grčkoj, Srbiji, Bugarskoj i Rusiji, spone između Vizantije i političkih, kulturoloških i religioznih tradicija njihovog stanovništva su žive. Njihovi istoričari i političari koji se bave sektorom kulture razumeju ili bar prihvataju Vizantiju kao deo svoje istorije, i materijalna i moralna podrška dolazi od države i privatnika. U Severnoj Americi i u Australiji, vizantijske studije su delom pokrivene od strane etničkih zajednica, koje su emigrirale tamo sa prostora Vizantije. S druge strane, u mnogim zemljama EU učenje o Vizantiji povezano je sa istorijom antičke i srednjovekovne Evrope i Mediterana i profitira od evropskih i nacionalnih, državnih fondova.