Omaž Jelisaveti Načić

Izložba o jednoj od najznačajnijih Srpkinja 20. veka, prvoj dami srpske arhitekture Jelisaveti Načić biće upriličena 21. septembra u Atrijumu Biblioteke grada Beograda u 19 časova u organizaciji izdavačke kuće Plavi jahač. Biće predstavljeno oko pedeset već poznatih fotografija i deset koje publika do sada nije videla iz privatnog porodičnog arhiva Lucije Bašić, kćerke Jelisavete Načić, i praunuke Ane Rundo Mitić, istoričarke umetnosti iz Beograda. Autorka izložbe i knjige o Jelisaveti Načić je Nataša Marković, novinarka, izdavač i pisac iz Beograda, dizajn je uradila Bojana Ban, a kustos je Ivanka Lazović. Izložbu će otvoriti Zorana Mihajlović, potpredesdnica Vlade Srbije.

Beograđani su voleli i cenili Caju Načićevu, kako su je iz milošte zvali. Postala je slavna kada je na konkursu za idejno rešenje crkve Karađorđevića na Oplencu (1903), među devetnaest najpoznatijih arhitekata, dobila treću nagradu.

Njena najznačajnija dela su: Osnovna škola Kralj Petar Prvi kraj Saborne crkve u Beogradu (1906), Zelene barokne stepenice od ripanjskog kamena preko puta Francuske ambasade(1903), prva Bolnica za tuberkulozne (1910–1912) koja je oštećena u Prvom svetskom ratu, prvi kolektivni radnički stanovi na Balkanu kraj Bajlonijeve pijace (1911), mnoge privatne kuće kao kuća knjižara Marka Markovića u Gospodar Jovanovoj 35a. Kao urbanista uređuje Kalemegdan, Terazije (1911), projektuje Crkvu Aleksandra Nevskog  1907) i crkvu u Štimlju na Kosovu. Sarađuje sa Ivanom Meštrovićem na Terazijskoj fontani i Pobedniku (1913).

Jelisaveta Načić (1878–1955) rođena je u Beogradu, u bogatoj trgovačkoj porodici Mihajla S Načića kao najmlađe od trinaestoro dece. Tuberkulozu, koja je harala Beogradom, preživeće samo njih troje. Svoj devojački miraz potrošila je na školovanje, u prvoj generaciji srpskih arhitekata, na Tehničkom fakultetu Velike škole i dobila zvanje arhitekte 1900. godine. Bila je prva žena arhitekta i urbanista u Srbiji, ali i prva žena zaposlena u državnoj upravi, Ministarstvu građevina 1901, a zatim u Beogradskoj opštini (1902–1916) gde radi do početka Prvog svetskog rata. Pre sto godina 1916, kao osvedočena patriotkinja, proterana je u logor Nežider u Mađarskoj, jer je na Terazijama izgradila slavoluk na kome je pisalo: „Nisu svi Srbi oslobođeni”, u čast srpskih vojnika koji su se vraćali iz Balkanskih ratova. U logoru se zaljubljuje, venčava i rađa devojčicu Luciju 1917. godine, sa albanskim internircem, intelektualcem, profesorom, katoličke vere Lukom Lukajem koga su u logoru zvali „Albanac koji je voleo Srbe”.

Po izlasku iz logora živi u Beogradu, Skadru, odakle potiče porodica njenog supruga, a zatim se sele za Dubrovnik 1923. godine, gde umire 1955. godine. Sahranjena je na tajnoj adresi, iz protesta njene ćerke Lucije Bašić, zbog toga što joj FNRJ nije dala penziju koju je tražila i koju je zaslužila. Ostaće zapisano, što se u Srbiji malo zna, da se hrabro borila sa svojim mužem za oslobađanje Albanije od italijanske okupacije i da je njen suprug Luka Lukaj autor prvog Albansko-srpskohrvatskog rečnika, objavljenog 1935. u Beogradu, koji se može videti u Narodnoj biblioteci Srbije.