Licemerje zapadnog sveta

50. Bitef 

Nastala prema drami savremenog nemačkog pisca Volframa Loca, predstava „Urnebesna tama” češkog reditelja Dušana Davida Parižeka upadljiv je slučaj provokativnog rediteljskog teatra. Locov tekst je gustog značenjskog tkanja sa ključnim referencama na Konradovo „Srce tame”, kao i na Kopolin film „Apokalipsa danas”. Odatle gradi savremenu, pomalo naivnu, vrlo ironičnu i politički prilično nekorektnu avanturističku pripovest koja odražava nagomilane apsurde postkolonijalnog sveta.

Izbor da četiri glumice igraju različite muške likove rediteljski je intrigantan, pojačava scensku teatralnost i uspostavlja jaču gledalačku distancu prema događajima. To je naročito ironijski razorno kada glumice predstavljaju muške osobenosti likova, na primer u uvodnom monologu krupnije plave glumice koja igra Somalijca, pirata, u grubim, muškim pokretima, kao fajtera, šanera obučenog u ležernu trenerku, zadihanog i ratobornog. Njen nastup je obmotan ironijom i fizički izražajan, naročito na početku kada ona stoji na sceni u mraku, ne vidimo njeno lice, ali je telo vrlo ekspresivno. Jaz između njene fizičke pojave i lika koji predstavlja jako je stilizovan, komičan i tipičan za Parižekovu režiju, izgrađenu na šaroliko razmaštanim rešenjima.

Scena koja je reprezentativna za, sa jedne strane, naivnu, ali istovremeno i grotesknu režiju, na kraju je prvog dela, a uključuje i „pauzu” pred koju nas glumice obaveštavaju da možemo da izađemo iz sale ako to želimo, mada se radnja nastavlja. Taj izuzetno uzbudljivi prizor počinje horskim pevanjem raspevane infantilne pesme „The Lion Sleeps Tonight” koja se probija kroz groteskni pakao ratnih stvarnosti, noseći izrazito ironična značenja, zbog kontrasta, njene bazične idiličnosti i stvarnosti koja nije nimalo idilična. Sledi bučno rušenje kulisa i rezanje gomile dasaka u mašini za drvo, u obličju labuda, koja na sve strane bljuje piljevinu, paralelno sa sve jačim zvucima pesme o lavu koji spava. U jednom trenutku pevanje uživo biva zamenjeno ponavljajućim audio-snimcima te pesme, što razumemo kao simbolički znak gubitka njihovih glasova, životnog elana.

Predstava „Saosećanje. Istorija mitraljeza”, autora i reditelja Mila Raua, tematski se donekle preklapa sa „Urnebesnom tamom”, u pitanjima postklonijalizma i licemerja zapadnog sveta, a njen fokus je na temi širih političkih značenja genocida. Scenski jezik je ovde znatno svedeniji, dramaturgija je pseudodokumentaristička, što podrazumeva asketizam režije. S druge strane, idejni plan predstave je veoma složen, precizno promišljen, autoironičan i autorefleksivan, što je čini izuzetno vrednom, u kombinaciji sa sugestivnom igrom dve glumice, Konsolat Siperijus, afričkog porekla, i Ursine Lardi, švajcarsko-nemačkog porekla.

Na sceni zatrpanoj đubretom, one u monolozima otkrivaju autobiografije, glumica koje su iskusile horor genocida, prva tokom odrastanja u Burundi, druga kao radnica nevladine organizacije koja je boravila u Kongu i Ruandi. U funkciji naglašavanja dokumentarizma, njihove ispovesti se putem direktnog video-prenosa projektuju na ogromno platno u pozadini. Video-prenos istovremeno bitno pojačava dramske efekte, snagu njihove igre, jer se u krupnom planu na ekranu jasnije i detaljnije prati facijalna ekspresivnost, naročito u slučaju Lardijeve koja sjajno nosi predstavu, skoro pa njenu monodramu.

Siperijus igra na francuskom jeziku, otkrivajući užase koje je preživela kao dete, ali i današnji život u Belgiji, život glumice koja između ostalog igra u „Antigoni”, čime se problematizuje smisao pozorišta u današnjem svetu, uz sugestiju licemerja Zapada koji eksploatiše tuđu nesreću. Ono što je osobeno, ali i pomalo zastrašujuće, jeste vedrina s kojom ona govori o paklu destrukcije, optimizam sadržan u njenom blagom osmehu. Shvatamo ga kao vid mehanizma odbrane, jedini način da se takvi horori prežive. A Lardijeva nastupa s izrazitom hladnoćom, što razumemo kao njen vid preživljavanja, borbe sa hororom životnog iskustva.

Pseudodokumentarističku formu Rauove predstave možemo tumačiti i kao odraz njenog sadržaja, (samo)kritičnosti prema (pseudo)brizi Evropljana za pokolje u neevropskim zemljama. Aktivnosti raznoraznih nevladinih organizacija koje su predmet Rauove ubitačne ironije, kao i „politička” angažovanost pozorišnih umetnika, možda su lažni, surogat brige i istinskog angažmana. Možda su oni samo sredstva pranja sopstvene savesti zbog stvarnih razloga ratovanja u zemljama „trećeg sveta” – uvećanja ličnog bogatstva.